Những bản dịch Thơ ngụ ngôn La Fontaine sang tiếng Việt

16 Tháng Tư 20177:39 CH(Xem: 11352)

"VĂN HÓA ONLINE-CALIFORNIA"  THỨ  HAI  17  APRIL  2017


Những bản dịch Thơ ngụ ngôn La Fontaine sang tiếng Việt


Thu Hằng


03/4/ 2017


image072

Bìa trang nhất và trang bốn, bản dịch Thơ ngụ ngôn La Fontaine (Les Fables de La Fontaine), của dịch giả Nguyễn Văn Vĩnh, năm 1943, BNF.RFI / Tiếng Việt


Gần năm thế kỷ trôi qua, những bài học đạo đức ý nghĩa được truyền tải một cách dí dỏm và hấp dẫn trong Thơ ngụ ngôn La Fontaine dường như vẫn còn giá trị trong thời hiện đại. Sau bản dịch của Nguyễn Văn Vĩnh được in thành sách lần đầu tiên vào năm 1916, một số dịch giả khác, trong đó có Nguyễn Trinh Vực, tiếp tục chuyển ngữ những vần thơ của thi hào Pháp một cách thuần Việt hơn và hợp với truyền thống Việt Nam. Kể từ đầu những năm 1980, nhiều nhà xuất bản như Giáo Dục, Kim Đồng, Văn Học, Thế Giới, Mỹ Thuật, luôn quan tâm tái bản Thơ Ngụ ngôn La Fontaine của hai dịch giả trên.


Tháng 01/2017, sau hơn 100 năm bản dịch sang tiếng Việt đầu tiên được phát hành, nhà xuất bản Nhã Nam và Hội Nhà Văn cho tái bản tác phẩm song ngữ Việt-Pháp Thơ Ngụ ngôn La Fontaine (dịch ra văn vần) do dịch giả Nguyễn Trinh Vực thực hiện với phần tranh minh họa của họa sĩ Mạnh Quỳnh và được nhà xuất bản Alexandre de Rhodes (Đắc Lộ) phát hành năm 1945.


Trả lời RFI tiếng Việt, anh Nguyễn Xuân Minh, trưởng phòng bản quyền của NXB Nhã Nam, giải thích lý do chọn ấn bản song ngữ này :


“Nhã Nam được thành lập bởi bốn người rất yêu sách và đam mê văn học mà trong số đó có một người sưu tầm sách cũ và sách cổ. Trong bộ sưu tập của anh đấy có cuốn Truyện cổ La Fontaine do dịch giả Nguyễn Trinh Vực dịch và họa sĩ Mạnh Quỳnh minh họa. Ngoài ra cũng có bản của dịch giả Nguyễn Văn Vĩnh, cũng do họa sĩ Mạnh Quỳnh minh họa. Nhưng vì bản dịch của dịch giả Nguyễn Văn Vĩnh đã có rất nhiều nhà xuất bản khác của Việt Nam tái bản rồi và bản dịch của Nguyễn Trinh Vực cũng là một bản dịch xuất sắc không kém cho nên Nhã Nam muốn giới thiệu lại bản dịch này cho độc giả, với các hình minh họa rất đẹp và đậm đà chất Việt Nam của họa sĩ Mạnh Quỳnh”.


Đúng vậy, những vần thơ tiếng Pháp được dịch giả Nguyễn Trinh Vực tài tình chuyển sang các thể thơ dân gian Việt Nam quen thuộc, dễ đi vào lòng người như lục bát, song thất lục bát, lục bát gián thất hay thơ năm chữ, với nhiều điển tích cổ của Việt Nam. Nội dung câu chuyện lại rất đỗi bình dị, được hư cấu từ những nhân vật chính là những con vật thân quen, cùng với phần tranh minh họa gần gũi với văn hóa Việt của họa sĩ Mạnh Quỳnh càng lôi cuốn người đọc. Chính vì điểm này, Nhã Nam quyết định tôn trọng bản gốc năm 1945.


“Ấn bản 2017 của Nhã Nam xuất bản Truyện cổ La Fontaine tôn trọng hoàn toàn bản được xuất bản lần đầu tiên. Tuy nhiên, có một số quy tắc chính tả đã thay đổi rất nhiều nên chúng tôi chỉ chỉnh sửa một chút xíu phần chính tả và dựa theo quy tắc chính tả hiện hành. Ngoài ra, các cách thức trình bày, minh họa và cách đặt minh họa từng trang, kể cả phần song ngữ, đều hoàn toàn tôn trọng theo ấn bản xuất bản lần đầu tiên”.


Ấn bản năm 1945 chỉ được in mầu ở trang bìa đầu và cuối, còn bên trong là hình vẽ đen trắng. Đáng tiếc là có rất ít thông tin về sự nghiệp của Nguyễn Trinh Vực. Còn họa sĩ Ngô Mạnh Quỳnh (1917-1991) được biết đến như một họa sĩ tiên phong trong lĩnh vực sáng tác truyện tranh của Việt Nam. Ông là cây cọ chủ lực cho tờ báo nhi đồng đầu tiên Cậu Ấm - Nhi đồng giáo dục (02-05/1935), sau này được đổi thành Cậu Ấm Cô Chiêu (1935-1937). Khi minh họa cho Thơ Ngụ ngôn La Fontaine, những con vật hiện ra ngộ nghĩnh, thân quen dưới nét vẽ của Mạnh Quỳnh. “Ngay cả con vật dữ tợn như sư tử, sói… cũng đều biết cười ! Và trông nét mặt chúng đáng yêu làm sao !”, như một nhà bình luận từng viết.


image071Bìa Truyện Ngụ ngôn La Fontaine, bản dịch của Nguyễn Trinh Vực năm 1945, NXB Nhã Nam tái bản năm 2017.NXB Nhã Nam


Dịch tác phẩm nước ngoài để làm giầu văn học và chữ quốc ngữ


Trước bản dịch của Nguyễn Trinh Vực, cần phải nhắc đến bản dịch của Nguyễn Văn Vĩnh. Vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, nhiều trí thức cựu học nhưng theo xu hướng cởi mở và trí thức tân học rất chú ý đến văn học Pháp. Với họ, dịch các tác phẩm Pháp là cơ sở để sáng tác văn học Việt Nam. Vì thứ nhất văn xuôi (văn vần) còn chưa phổ biến, ngoại trừ các thể loại thơ. Thứ hai, chữ quốc ngữ còn nghèo nàn và chỉ được một bộ nhỏ trí thức và quan lại sử dụng. Vì vậy, viết báo và dịch văn học nước ngoài, đặc biệt là văn học Pháp, là các cách hiệu quả để cải thiện và làm giầu chữ quốc ngữ.


Lần đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam, thi sĩ La Fontaine được phiên âm qua Hán-Việt là Lã Phụng Tiên. Khi làm chủ biên tờ Đại Nam Đăng Cổ Tùng báo, ông Nguyễn Văn Vĩnh dịch nhiều bài trong tuyển tập Thơ Ngụ ngôn La Fontaine và lần lượt đăng trên báo từ năm 1907, như Con ve và con kiến hay Con sói và con chiên con (con cừu)…


Năm 1916, Nguyễn Văn Vĩnh cho xuất bản hai tập Thơ Ngụ-ngôn của La Fontaine tiên-sanh diễn quốc âm trong nhóm III của tủ sách “Phổ thông giáo khoa thư xã” (Bibliothèque franco-annamite de vulgarisation) do François-Henri Schneider, ông chủ nhà in kiêm nhà xuất bản cùng tên, thành lập. Cũng trong nhóm III, chuyên về Văn Học, Nguyễn Văn Vĩnh còn cho in thêm một số tác phẩm văn học dân gian khác của Pháp, như Truyện trẻ con của Perrault tiên-sanh diễn nôm (les Contes de Perrault), Télémarque phiêu lưu ký (les Aventures de Télémarque), Bil Blas de Santillane, Guilliver phiêu lưu ký (le Voyage de Guilliver)


Năm 1928, lần đầu tiên tập Thơ Ngụ ngôn La Fontaine gồm 44 bài của Nguyễn Văn Vĩnh được họa sĩ Mạnh Quỳnh minh họa trong ấn bản do NXB Trung Bắc Tân Văn phát hành. Đến năm 1943, tập thơ được NXB Alexandre de Rhodes tái bản. Trong phần “Mấy lời của dịch giả”, nhà trí thức Nguyễn Văn Vĩnh viết :


“Tập dịch-văn này tôi làm ra kể đã lâu năm lắm rồi, khi còn ít tuổi, chưa làm văn vần bao giờ, mà đọc qua thơ La Fontaine cũng phải cảm-hứng, chấp chảnh nên vần, tuy lắm câu văn còn lấc-cấc lắm, nhưng các bạn độc-giả, cũng nhiều ông xét quá rộng cho là dụng công dịch lấy đúng. Đúng đây là đúng cái tinh-thần, chứ không có nề gì những chữ “hổ” đổi làm “sư-tử”, “cái gậy” đổi ra “con chó”, khiến cho những người thắc-mắc được một cuộc vui, ngồi soi-bói từng câu từng chữ, mà kể được ra có ba bốn chỗ dịch lầm…”


image073Bản dịch Thơ Ngụ ngôn La Fontaine của dịch giả Nguyễn Văn Vĩnh in lần đầu năm 1916, bản microfiche lưu tại BNF.RFI / Tiếng Việt


Sức lôi cuốn gần 5 thế kỷ…


Thơ ngụ ngôn La Fontaine nằm trong số những tác phẩm nổi tiếng thế giới dù đã gần… 500 tuổi ! Nhiều ấn bản đặc sắc, có minh họa hay sách đọc, vẫn thường xuyên được tái bản tại Pháp dành cho độc giả nhí từ 6 tuổi.


Jean de La Fontaine sáng tác thơ ngụ ngôn (Fables) trong khoảng những năm 1668 đến 1696, dưới triều đại vua Louis XIV, nổi tiếng thịnh vượng trong vương triều Pháp. Văn hóa cổ đại, đặc biệt là văn học Hy Lạp-La Mã, rất được ưa chuộng trong giai đoạn này. La Fontaine sử dụng một loại hình văn học thuần cổ đại, đó chính là truyện ngụ ngôn, để dạy dỗ hoàng tử.


Toàn bộ tác phẩm của La Fontaine được chia thành ba tập và lần lượt được đề tặng cho ba người thân cận của nhà vua : tập thứ nhất (xuất bản năm 1668) được dành cho thái tử kế nghiệp ; tập thứ hai (1678) dành cho Quý bà Montespan, ái phi được nhà vua sủng ái từ bốn năm qua ; tập cuối (1693) được đề tặng cho Louis de France, công tước vùng Bourgogne và là cháu của vua Louis XIV.


Các câu chuyện ngụ ngôn, được kể bằng văn vần hay bằng thơ, miêu tả cỗ máy hoạt động của chính thể chuyên chế thông qua biện pháp nhân cách hóa một số loài vật, như con hổ tượng trưng cho vương quyền. Thông qua những đoạn hội thoại và khéo léo sử dụng nghệ thuật trào phúng giữa những con vật, các câu chuyện có dụng ý “uốn nắn những phong tục, tật xấu bằng tiếng cười” với một bài học đạo đức rút ra sau mỗi câu chuyện hoặc được giải thích ở cuối hay ngay đầu bài.


Tôn trọng nguyên bản tập thơ được dịch từ năm 1945, NXB Nhã Nam giúp độc giả so sánh quá trình cải tiến của tiếng Việt, giới thiệu một tác phẩm văn học nổi tiếng của Pháp, song cũng qua đó, khẳng định những lời khuyên đầy ý nghĩa trong tập thơ ngụ ngôn vẫn còn giá trị trong xã hội hiện nay.


“Khi tái bản hiện nay, thì sách song ngữ Anh-Việt sẽ phổ biến hơn rất nhiều. Tuy nhiên, chúng tôi cũng có rất nhiều người yêu văn học Pháp và yêu Pháp ngữ nên chúng tôi vẫn quyết định tái bản song ngữ Pháp-Việt, một phần là dành cho các học sinh học tiếng Pháp có thể trau dồi thêm. Ngoài ra, chúng tôi nghĩ khi đã tái bản một ấn bản cũ thì nên tôn trọng ấn bản đó và chỉ chỉnh sửa tối thiểu có thể. Tôi nghĩ là tác phẩm này vẫn được độc giả Việt Nam đón nhận, dù có nhiều người không biết tiếng Pháp, thì họ vẫn có thể đọc phần tiếng Việt và xem phần tranh minh họa mà bỏ qua phần tiếng Pháp. Còn những người quan tâm đến phần dịch và biết tiếng Pháp thì vẫn có thể tham khảo”.
08 Tháng Bảy 2024(Xem: 292)
LITTLE SAIGON, California (NV) – “Qua những gì mà tôi biết được, Dược Sĩ Hoàng Ngọc Tuệ có ba nén bạc giúp cho xã hội, giúp cho gia đình, và giúp cho đời,” Giám Mục Nguyễn Thái Thành, giám mục phụ tá Giáo Phận Orange, chia sẻ tại Thánh Lễ An Táng ông Gioan Baotixita Hoàng Ngọc Tuệ ở nhà thờ Thánh Linh, Fountain Valley, hôm Thứ Bảy, 6 Tháng Bảy.
13 Tháng Ba 2024(Xem: 1241)
Hội nhân đạo bất vụ lợi Medical, Educational Missions and Outreach (M.E.M.O.) xin kính mời các quý vị thân hữu và đồng hương đến tham dự buổi tiệc gây quỹ “Mở Rộng Con Tim” lần thứ bốn ba của chúng em. Buổi tiệc gây quỹ nhằm mục đích chi trả những ca phẫu thuật tim cho các trẻ em nghèo bị bệnh tim bẩm sinh tại Việt Nam.
16 Tháng Hai 2024(Xem: 1350)
Chủ tịch Cơ quan Quản lý Giao thông Vận tải Quận Cam Tâm T. Nguyễn đã chia sẻ lời chúc Tết tới các cơ quan truyền thông hôm nay (thứ Sáu, 9 Tháng 2) nhân dịp đêm giao thừa Giáp Thìn. “Tôi muốn cảm ơn giới truyền thông vì vai trò quan trọng của quý vị trong việc cung cấp thông tin cho gia đình chúng tôi và cho quận Cam thân yêu của chúng ta,” ông Tâm Nguyễn nói. "Tôi cùng những vị dân cử khác trong cộng đồng xin chúc quý vị trong giới truyền thông cùng gia đình và người thân, một năm mới hạnh phúc, khỏe mạnh và thịnh vượng. Mong rằng chúng ta có thể tiếp tục hợp tác với nhau để cung cấp cho công chúng những tin tức và thông tin họ cần nhằm giúp nâng cao chất lượng của cộng đồng chúng ta trong suốt năm 2024."
11 Tháng Giêng 2024(Xem: 1352)
Giữa mùa lễ hội, một liên minh các tổ chức phi lợi nhuận về sức khỏe tâm thần tại Quận Cam đã hợp sức nhau để nói về sự kỳ thị phổ biến liên quan đến sức khỏe tâm thần, đặc biệt là đối với người màu da. Nỗ lực hợp tác này nhằm mục đích tăng cường nhận thức về vấn đề sức khỏe tâm thần, cung cấp hỗ trợ và chống lại làn sóng tăng trưởng của chứng rối loạn cảm xúc theo mùa (SAD).
13 Tháng Mười Hai 2023(Xem: 1563)
We had the privilege of joining the prestigious 'World Korean Business Convention' last October 11-14, 2023. This international event served as a vital platform for global business collaboration, innovation, and empowerment. We embraced the opportunity to connect with industry leaders, visionaries, artists, and aspiring business leaders.
02 Tháng Mười Hai 2023(Xem: 1724)
Các nhà lãnh đạo vận tải và các viên chức đã tụ tập hôm nay, thứ Sáu, ngày 1 tháng 12, để kỷ niệm sự hoàn tất thành công của Dự Án Cải Thiện Xa Lộ I-405 của Cơ Quan Giao Thông Quận Cam, mục tiêu là cải thiện thời gian di chuyển trên một trong những con đường cao tốc bận rộn nhất trên toàn quốc.
07 Tháng Mười Một 2023(Xem: 1671)
Phim ảnh là một phương tiện ấn tượng có thể ảnh hưởng và tạo hình trong cách chúng ta nhìn nhận thế giới. Ngoài việc giải trí, phim ảnh có khả năng để thử thách khuôn mẫu, phá vỡ các rào cản văn hóa và thúc đẩy thay đổi trong xã hội.
10 Tháng Mười 2023(Xem: 2107)
Trong 6 năm qua, Quận Cam đã chứng kiến sự gia tăng về các vụ tội thù ghét lên đến 146% và các sự cố thù ghét lên đến 206%. So với năm 2021, đã có 178% gia tăng về hoạt động thù ghét có động cơ kỳ thị được báo cáo trong các trường học.
26 Tháng Chín 2023(Xem: 1969)
Bị thúc đẩy bởi sự quan tâm chân thành và động viên bởi mong muốn tối đa hóa sự giúp đỡ người cao tuổi của chúng ta bằng các công cụ phù hợp để họ có thể giữ thái độ cảnh giác và khỏe mạnh, Moving Forward Psychological Institute (MFPI) và VIETCARE đã đồng tổ chức Hội nghị Không thể quên vào tháng 8 năm 2023.
15 Tháng Chín 2023(Xem: 2186)
Ngày 24 tháng 8 năm 2023 – Santa Ana, California – Hội Văn học Nghệ thuật Việt Mỹ (VAALA) trân trọng thông báo sự trở lại của chương trình lớn nhất hàng năm của hội: Viet Film Fest (Đại Hội Điện Ảnh Việt Nam Quốc Tế). Kỷ niệm 20 năm thành lập, Viet Film Fest 2023 sẽ diễn ra trực tuyến (online) từ ngày 30 tháng 9 đến ngày 15 tháng 10, và tại rạp Frida Cinema ở thành phố Santa Ana, vào hai ngày 6 và 7 tháng 10.
23 Tháng Tám 2023(Xem: 2351)
Vanessa Hồng Vân Đặc phái viên Văn Hóa Online 24/8/2023 - Thư Viện & Viện Bảo Tàng Richard Nixon - 18001 Yorba Linda Blvd, Yorba Linda, CA 92886 - Ban giám đốc gặp gỡ báo chí Việt ngữ - Giới thiệu ‘tour’ thăm viếng các di tích lịch sử - 21 tháng 8 năm 2023
03 Tháng Bảy 2023(Xem: 2233)
Trong loạt ấn phẩm của VAAMA nhằm tôn vinh những tổ chức tạo ra sự tác động lớn trong việc giảm bạo lực và thù hằn, cũng như tạo điều kiện cho quá trình phục hồi cộng đồng thông qua các dịch vụ hỗ trợ thực tế, chúng tôi muốn giới thiệu hai tổ chức - Moving Forward Psychological Institute và Groundswell - những tổ chức đang đạt được tiến bộ đáng kể trong việc cung cấp dịch vụ xã hội và hỗ trợ tâm lý cho thanh thiếu niên và người cao tuổi.