VĂN HÓA ONLINE – VĂN HỌC NGHỆ THUẬT 1 ĐỊA LÝ NHÂN VĂN - THỨ NĂM 10 JULY 2025
Đức Dalai Lama: ‘Tôi khẳng định rằng thể chế Đạt Lai Lạt Ma sẽ tiếp tục’; Hồi ký của Ngài: ‘Tiếng nói cho những người không có tiếng nói’
Ở tuổi 90, Đức Đạt Lai Lạt Ma chuẩn bị cho cuộc đối đầu cuối cùng với Bắc Kinh: sự tái sinh của ngài
Nhà lãnh đạo tinh thần của Phật giáo Tây Tạng, Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 14, có bài giảng tại Riga, Latvia vào ngày 12 tháng 10 năm 2016. Nina Alekseeva/Sputnik/AP
By Simone McCarthy and CNN Staff
Published 8:50 PM EDT, Thu July 3, 2025
https://www.cnn.com/2025/07/03/asia/dalai-lama-90-birthday-reincarnation-battle-china-intl-hnk
Hong Kong/CNN
Trong phần lớn thế kỷ qua, Đức Đạt Lai Lạt Ma là hiện thân sống động của cuộc đấu tranh của Tây Tạng cho những quyền tự do lớn hơn dưới sự cai trị của Đảng Cộng sản Trung Quốc.
Ngài duy trì sự nghiệp này từ khi lưu vong ngay cả khi Bắc Kinh ngày càng hùng mạnh và ngày càng quyết đoán hơn trong việc đàn áp. Khi sinh nhật lần thứ 90 của ngài đang đến gần vào Chủ nhật này, nhà lãnh đạo tinh thần của hàng triệu tín đồ Phật giáo Tây Tạng trên toàn thế giới đang chuẩn bị cho một cuộc đối đầu cuối cùng với Bắc Kinh: cuộc chiến giành quyền kiểm soát sự tái sinh của ngài.
Hôm thứ Tư 02/7/2025, Đức Đạt Lai Lạt Ma tuyên bố rằng ngài sẽ có người kế vị sau khi ngài qua đời, và văn phòng của ngài sẽ có thẩm quyền duy nhất để xác định sự tái sinh của ngài. "Tôi khẳng định rằng thể chế Đạt Lai Lạt Ma sẽ tiếp tục", người đoạt giải Nobel Hòa bình phát biểu trong một thông điệp video gửi đến các bậc trưởng lão tôn giáo đang tụ họp tại Dharamshala, Ấn Độ, nơi ngài đã tìm thấy làm nơi ẩn náu kể từ khi quân đội cộng sản Trung Quốc đàn áp cuộc nổi dậy vũ trang tại quê hương miền núi của ngài vào năm 1959.
Vòng luân hồi nằm ở cốt lõi của tín ngưỡng Phật giáo Tây Tạng.
Không giống như những chúng sinh bình thường bị nghiệp chướng chi phối, một bậc thầy tâm linh đáng kính như Đức Đạt Lai Lạt Ma được cho là đã chọn địa điểm và thời điểm tái sinh của mình – được dẫn dắt bởi lòng từ bi và lời cầu nguyện – vì lợi ích của tất cả chúng sinh.
Nhưng sự tái sinh của Đức Đạt Lai Lạt Ma hiện tại không chỉ là then chốt đối với Phật giáo Tây Tạng. Nó đã trở thành một chiến trường lịch sử cho tương lai của Tây Tạng, với những tác động địa chính trị sâu rộng tiềm tàng đối với toàn bộ khu vực Himalaya. “Ngài là một nam châm, đoàn kết tất cả chúng ta, thu hút tất cả chúng ta”, Thupten Jinpa, phiên dịch viên lâu năm của Đức Đạt Lai Lạt Ma, người đã hỗ trợ nhà lãnh đạo trong cuốn hồi ký mới nhất của ngài, “Tiếng nói cho những người không có tiếng nói”, cho biết.”
Tôi (DaLai Lama) thường nói với thế hệ trẻ Tây Tạng: “Đôi khi chúng ta bị hư hỏng vì chúng ta đang dựa vào tảng đá rất vững chắc này. Một ngày nào đó, khi tảng đá biến mất, chúng ta sẽ làm gì?”
Trong cuốn hồi ký được xuất bản năm nay, Đức Đạt Lai Lạt Ma tuyên bố rằng người kế nhiệm của ông sẽ được sinh ra ở “thế giới tự do” bên ngoài Trung Quốc, đồng thời kêu gọi người Tây Tạng và Phật tử Tây Tạng trên toàn cầu từ chối bất kỳ ứng cử viên nào do Bắc Kinh lựa chọn.
Nhưng Đảng Cộng sản cầm quyền Trung Quốc khẳng định chỉ mình họ mới có thẩm quyền phê chuẩn Đức Đạt Lai Lạt Ma tiếp theo – cũng như tất cả các hóa thân của “Phật sống”, hay các Lạt ma cao cấp trong Phật giáo Tây Tạng.
Cốt lõi của cuộc xung đột này là tham vọng của một nhà nước độc tài, vô thần chính thức nhằm thống trị một truyền thống tâm linh đã tồn tại hàng thế kỷ – và kiểm soát trái tim và khối óc của một dân tộc quyết tâm bảo tồn bản sắc độc đáo của họ.
Bắc Kinh gán cho Đức Đạt Lai Lạt Ma hiện tại cái mác “kẻ ly khai” nguy hiểm và đổ lỗi cho ông đã kích động các cuộc biểu tình, bất ổn và tự thiêu của người Tây Tạng chống lại sự cai trị của Đảng Cộng sản.
Đức Đạt Lai Lạt Ma đã bác bỏ những cáo buộc đó, khẳng định rằng ông tìm kiếm quyền tự chủ thực sự cho Tây Tạng, chứ không phải độc lập hoàn toàn – một cách tiếp cận “trung đạo” bất bạo động đã mang lại cho ông sự ủng hộ quốc tế và giải Nobel Hòa bình.
Đối với những người Tây Tạng theo ông, vị "nhà sư Phật giáo giản dị" tự nhận mình không chỉ là một nhà lãnh đạo tinh thần hay một cựu lãnh đạo thế tục của quê hương họ. Ông là một biểu tượng vĩ đại cho chính sự tồn tại của họ với tư cách là một dân tộc, được định hình bởi ngôn ngữ, văn hóa, tôn giáo và lối sống riêng biệt mà các nhà phê bình cho rằng Bắc Kinh đang cố gắng xóa bỏ.
Nhưng cái chết của Đức Đạt Lai Lạt Ma cũng có thể đặt ra một tình thế tiến thoái lưỡng nan mới cho Đảng Cộng sản. Một số người Tây Tạng trẻ tuổi lưu vong coi cách tiếp cận "trung dung" của ông là công khai hòa giải với Bắc Kinh. Trong bối cảnh thiếu vắng một nhân vật thống nhất để dẫn dắt phong trào lưu vong và kiềm chế các phe phái cực đoan hơn, các yêu cầu về độc lập hoàn toàn của Tây Tạng có thể sẽ gia tăng.
Một bảo tháp Tây Tạng trong khuôn viên nơi Đức Đạt Lai Lạt Ma lưu vong cư trú tại Mcleod Ganj, Dharamsala, Ấn Độ. Education Images/Universal Images Group/Getty Images
Cuộc chiến giành lòng trung thành
Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 14, Tenzin Gyatso, chỉ mới 15 tuổi khi quân đội cộng sản – sau khi giành chiến thắng trong cuộc nội chiến Trung Quốc – tiến vào Tây Tạng vào năm 1950 để đưa cao nguyên Himalaya xa xôi này vào quyền kiểm soát của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa mới thành lập.
Đảng Cộng sản tuyên bố đã "giải phóng" Tây Tạng khỏi "chế độ nông nô phong kiến" và giành lại một khu vực mà họ cho là đã là một phần của Trung Quốc trong nhiều thế kỷ.
Tuy nhiên, nhiều người Tây Tạng phẫn nộ trước những gì họ coi là cuộc xâm lược và chiếm đóng tàn bạo của quân đội nước ngoài. Cuộc kháng chiến lên đến đỉnh điểm bằng một cuộc nổi dậy vũ trang với những lời kêu gọi độc lập cho Tây Tạng vào tháng 3 năm 1959, bùng lên bởi lo ngại rằng chính quyền Trung Quốc đang lên kế hoạch bắt cóc Đức Đạt Lai Lạt Ma. Khi căng thẳng gia tăng và Quân đội Giải phóng Nhân dân bắn đạn gần cung điện của Đức Đạt Lai Lạt Ma, nhà lãnh đạo trẻ tuổi đã trốn khỏi thủ đô Lhasa vào ban đêm. Quân đội Trung Quốc cuối cùng đã dập tắt cuộc nổi loạn, giết chết hàng chục nghìn người Tây Tạng, theo các nhóm lưu vong, mặc dù con số chính xác vẫn còn gây tranh cãi.
Sau khi chạy trốn sang Ấn Độ, Đức Đạt Lai Lạt Ma đã thành lập một chính phủ lưu vong tại Dharamshala. Kể từ đó, ngài đã trở thành đại diện cho Tây Tạng, theo Ruth Gamble, một chuyên gia về lịch sử Tây Tạng tại Đại học La Trobe ở Melbourne, Úc. “Trước những năm 1950, ý tưởng về Tây Tạng còn mơ hồ hơn nhiều – khi đó chỉ là một địa điểm, một quốc gia, và có tất cả những cộng đồng khác nhau. Nhưng qua nhiều năm, ngài gần như đã trở thành một lý tưởng trừu tượng của cả một quốc gia,” bà nói.
Đảng Cộng sản Trung Quốc đã tiến hành một chiến dịch kéo dài hàng thập kỷ nhằm làm mất uy tín của Đức Đạt Lai Lạt Ma hiện tại và xóa bỏ sự hiện diện của ngài khỏi đời sống Tây Tạng, đồng thời thắt chặt các hạn chế đối với các hoạt động tôn giáo và văn hóa. Cuộc đàn áp thường gia tăng vào những ngày nhạy cảm – đặc biệt là sinh nhật của ngài – nhưng lòng sùng kính đối với vị lãnh tụ tinh thần vẫn âm thầm tồn tại. “Bất chấp bao nhiêu năm cấm ảnh của ngài, trong trái tim mỗi người Tây Tạng đều có một hình ảnh của Đức Đạt Lai Lạt Ma ở đó. Ngài là nhân vật thống nhất, và là điểm tựa,” Jinpa, phiên dịch viên, cho biết.
Đó là một lòng trung thành sâu sắc về mặt tinh thần và cảm xúc, bất chấp nguy cơ bị đàn áp và giam cầm — và là một lòng trung thành mà Đảng Cộng sản coi là mối đe dọa đối với quyền lực của mình, nhưng vẫn háo hức thu phục. Trong nhiều năm qua, Bắc Kinh đã vun đắp một nhóm các Lạt ma Tây Tạng cấp cao trung thành với chế độ của mình, bao gồm cả Đức Ban Thiền Lạt Ma, nhân vật cao thứ hai trong Phật giáo Tây Tạng sau chính Đức Đạt Lai Lạt Ma.
Đức Panchen Lama Gyaincain Norbu thứ 11 do chính phủ Trung Quốc lựa chọn tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh vào ngày 4 tháng 3 năm 2024. Greg Baker/AFP/Getty Images/File
Trong lịch sử, Đức Đạt Lai Lạt Ma và Ban Thiền Lạt Ma đã đóng vai trò là người thầy của nhau và đóng một vai trò trong việc xác định hoặc chứng thực sự tái sinh của nhau - một mối quan hệ gần gũi được người Tây Tạng ví như mặt trời và mặt trăng.
Nhưng vào năm 1995, nhiều năm sau khi Đức Ban Thiền Lạt Ma thứ 10 qua đời, Bắc Kinh đã đảo ngược truyền thống bằng cách bổ nhiệm một Ban Thiền Lạt Ma của riêng mình bất chấp sự phản đối của Đức Đạt Lai Lạt Ma, người được chọn cho vai trò này - một cậu bé sáu tuổi - kể từ đó đã biến mất khỏi tầm mắt công chúng.
Ban Thiền Lạt Ma của Bắc Kinh bị nhiều người Tây Tạng trong nước và lưu vong coi là kẻ mạo danh. Ông thường được truyền thông nhà nước Trung Quốc đưa tin là người tuân theo đường lối của Đảng Cộng sản và ca ngợi các chính sách của đảng này đối với Tây Tạng.
Tháng trước, trong một cuộc gặp hiếm hoi với nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình, nhà sư Tây Tạng đã tái khẳng định lòng trung thành của mình với sự cai trị của Đảng Cộng sản và cam kết làm cho tôn giáo của mình mang tính Trung Quốc hơn - một nguyên tắc trong chính sách tôn giáo của Tập Cận Bình.
Các chuyên gia và người Tây Tạng lưu vong tin rằng Bắc Kinh sẽ tìm cách can thiệp vào việc kế vị Đức Đạt Lai Lạt Ma bằng một chiến thuật tương tự - bổ nhiệm và đào tạo một ứng cử viên trung thành với chế độ của mình, với sự hậu thuẫn của Đức Ban Thiền Lạt Ma do nhà nước bổ nhiệm và các Lạt ma cao cấp khác được chính phủ bồi dưỡng.
Điều đó có thể dẫn đến sự xuất hiện của hai Đức Đạt Lai Lạt Ma đối địch: một do người tiền nhiệm chọn, một do Đảng Cộng sản. Jinpa, phiên dịch viên của Đức Đạt Lai Lạt Ma, không hề nao núng trước viễn cảnh đó. “Cá nhân tôi không lo lắng về điều đó, bởi vì nó giống như một trò đùa. Nó không hề buồn cười vì rủi ro quá cao, nhưng nó thật bi thảm”, ông nói, ám chỉ đến khả năng Bắc Kinh sẽ tự bổ nhiệm Đức Đạt Lai Lạt Ma của riêng mình. “Tôi chỉ cảm thấy tiếc cho gia đình có con bị bắt cóc và bị nói rằng đây là Đức Đạt Lai Lạt Ma. Tôi đã cảm thấy buồn cho bất kỳ ai sẽ phải chịu đựng thảm kịch đó.”
Về phần Đức Đạt Lai Lạt Ma hiện tại đã nói rõ rằng bất kỳ ứng cử viên nào do Bắc Kinh bổ nhiệm đều không có tính chính danh trong mắt người Tây Tạng hay tín đồ Phật giáo Tây Tạng. "Những người Cộng sản Trung Quốc, những người công khai bác bỏ tôn giáo, bao gồm cả ý niệm về kiếp trước và kiếp sau, hoàn toàn không phù hợp khi can thiệp vào hệ thống luân hồi của các Lạt ma, chứ đừng nói đến hệ thống luân hồi của Đức Đạt Lai Lạt Ma", Ngài viết trong cuốn hồi ký "Tiếng nói cho những người không có tiếng nói".
Với sự dí dỏm đặc trưng và khiếu hài hước dí dỏm, ông nói thêm: "Trước khi Trung Quốc Cộng sản can thiệp vào việc công nhận luân hồi của các Lạt ma, bao gồm cả Đức Đạt Lai Lạt Ma, trước tiên họ nên công nhận luân hồi của các nhà lãnh đạo quá khứ của mình là Mao Trạch Đông và Đặng Tiểu Bình!"
Bức ảnh Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 14 lúc 4 tuổi được chụp vào tháng 9 năm 1939 tại Kumbum, Tây Tạng. Popperfoto/Getty Images
Hành trình tìm kiếm Đức Đạt Lai Lạt Ma
Phật giáo Tây Tạng tôn kính vị lãnh tụ tinh thần của mình như một hiện thân của Bồ Tát Từ Bi – một bậc giác ngộ, thay vì nhập niết bàn, đã chọn tái sinh để cứu giúp nhân loại.
Đức Đạt Lai Lạt Ma hiện tại là vị mới nhất trong dòng dõi luân hồi lâu dài kéo dài sáu thế kỷ. Việc tìm kiếm sự tái sinh của Đức Đạt Lai Lạt Ma là một quá trình phức tạp và thiêng liêng. Những manh mối quan trọng là những chỉ dẫn hoặc dấu hiệu do người tiền nhiệm để lại (có thể tinh tế như hướng đầu của Đức Đạt Lai Lạt Ma quá cố quay về).
Các phương pháp bổ sung bao gồm hỏi các bậc thầy tâm linh đáng tin cậy về lời tiên tri của họ, tham khảo ý kiến của các nhà tiên tri, và giải thích những linh ảnh mà các Lạt Ma cao cấp nhận được trong khi thiền định tại các hồ nước thiêng.
Theo những manh mối này, các nhóm tìm kiếm được phái đi tìm kiếm những đứa trẻ được sinh ra sau khi Đức Đạt Lai Lạt Ma băng hà. Các ứng viên phải trải qua một loạt các bài kiểm tra, bao gồm việc xác định các vật thể thuộc về kiếp trước. Nhưng sự tái sinh của Đức Đạt Lai Lạt Ma không phải lúc nào cũng được tìm thấy ở Tây Tạng. Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ tư được xác định vào cuối thế kỷ 16 tại Mông Cổ, trong khi vị thứ sáu được phát hiện khoảng một thế kỷ sau đó tại nơi hiện là Arunachal Pradesh, Ấn Độ. Du khách chiêm ngưỡng khung cảnh hoa đào nở rộ trên nền những đỉnh núi phủ tuyết trắng tại Làng Gala, gần thành phố Nyingchi, Tây Tạng.
Bài viết liên quan: Thư từ Tây Tạng: Hành trình ngoạn mục qua vùng đất tâm linh được canh gác nghiêm ngặt.
Theo tiểu sử chính thức, Đức Đạt Lai Lạt Ma hiện tại, sinh ra trong một gia đình nông dân tại một ngôi làng nhỏ ở phía đông bắc cao nguyên Tây Tạng, được xác định khi mới hai tuổi. Ngài nắm giữ toàn bộ quyền lực chính trị ở tuổi 15, sớm hơn dự kiến, để dẫn dắt người dân đang khốn khổ của mình khi họ phải đối mặt với lực lượng Cộng sản Trung Quốc đang tiến công. Nếu Đức Đạt Lai Lạt Ma tiếp theo được xác định là một đứa trẻ, theo truyền thống, có thể mất khoảng hai thập kỷ đào tạo trước khi ngài nắm giữ vai trò lãnh đạo - một khoảng thời gian mà Bắc Kinh có thể tìm cách khai thác khi chuẩn bị và thăng chức cho Đức Đạt Lai Lạt Ma đối thủ của mình. “Đối với chúng tôi, người được Đức Đạt Lai Lạt Ma, sinh ra trong cảnh lưu vong, công nhận mới là người thực sự. Vì vậy, xét về vấn đề đức tin, tôi nghĩ không có vấn đề gì. Chỉ là vấn đề chính trị và địa chính trị mà thôi”, Lobsang Sangay, cựu thủ tướng của chính phủ Tây Tạng lưu vong tại Dharamshala, cho biết. Ví dụ, Bắc Kinh có thể gây áp lực buộc các nước khác mời Đức Đạt Lai Lạt Ma của họ đến dự lễ, Sangay, hiện là nghiên cứu viên cao cấp thỉnh giảng tại Trường Luật Harvard, cho biết.
Phật giáo Tây Tạng là một hình thức của Phật giáo Kim Cương thừa – một trong những nhánh chính của tôn giáo này – được thực hành rộng rãi ở Mông Cổ và các vùng Himalaya của Bhutan, Nepal và Ấn Độ.
Theo Gamble ở Melbourne, những quốc gia này – và ở mức độ thấp hơn, các quốc gia khác có đông đảo tín đồ Phật giáo như Nhật Bản và Thái Lan – có thể bị buộc phải lựa chọn Đức Đạt Lai Lạt Ma nào để công nhận. “Hoặc họ có thể nói: ‘Chúng tôi sẽ không can thiệp vào chuyện này.’ Nhưng ngay cả điều đó cũng có thể khiến chính phủ Trung Quốc tức giận”, bà nói thêm. Ý thức được sự hữu hạn của mình, Đức Đạt Lai Lạt Ma đã chuẩn bị cho người dân Tây Tạng một tương lai không còn Ngài. Ngài đã đặt nền móng mà Ngài coi là quan trọng nhất bằng cách củng cố các thể chế của phong trào Tây Tạng và thúc đẩy một nền dân chủ tự lực trong cộng đồng lưu vong.
Cung điện Potala ở Lhasa, được chụp vào năm 2020, là nơi ở mùa đông của Đức Đạt Lai Lạt Ma cho đến khi Ngài lưu vong vào năm 1959. AFP/Getty Images
Năm 2011, Đức Đạt Lai Lạt Ma đã chuyển giao quyền lực chính trị của mình cho người đứng đầu chính phủ Tây Tạng lưu vong được bầu cử dân chủ, chỉ giữ lại vai trò là người lãnh đạo tinh thần của người dân Tây Tạng.
Sangay, người tiếp quản vị trí lãnh đạo chính trị của chính phủ lưu vong, cho biết bằng cách chuyển đổi sang dân chủ, Đức Đạt Lai Lạt Ma muốn đảm bảo người Tây Tạng có thể tự mình điều hành phong trào và chính phủ, ngay cả sau khi Ngài không còn nữa. Ông đã nói rõ ràng: “Các bạn không thể chỉ dựa vào tôi như một cá nhân... Tôi là người phàm. Sẽ đến lúc tôi không còn ở đó nữa. Vì vậy, khi tôi còn ở đây, người dân Tây Tạng cần chuyển đổi sang nền dân chủ hoàn chỉnh - với tất cả những thăng trầm của nó - và học hỏi từ nó, trưởng thành, mạnh mẽ hơn và tiến về phía trước”, ông nói.
Mục tiêu đó càng trở nên cấp bách hơn khi phong trào Tây Tạng bảo vệ văn hóa, bản sắc và quyền tự chủ thực sự của họ ngày càng rơi vào thời điểm bấp bênh.
Dưới thời lãnh đạo Tập Cận Bình, Bắc Kinh đã tăng cường an ninh và giám sát ở các khu vực biên giới, tăng cường nỗ lực đồng hóa các dân tộc thiểu số và triển khai một chiến dịch trên toàn quốc nhằm "Hán hóa" tôn giáo - đảm bảo tôn giáo phù hợp với sự lãnh đạo và các giá trị của Đảng Cộng sản. Chính phủ Trung Quốc tuyên bố đã bảo vệ các quyền văn hóa và tự do tôn giáo ở Tây Tạng, đồng thời ca ngợi sự phát triển kinh tế và đầu tư cơ sở hạ tầng đáng kể của khu vực, những yếu tố mà họ cho là đã cải thiện mức sống và giúp hàng trăm nghìn người thoát khỏi đói nghèo.
Các chuyên gia Liên Hợp Quốc và Đức Đạt Lai Lạt Ma đã bày tỏ lo ngại về cái mà họ gọi là chiến dịch đồng hóa ngày càng gia tăng của chính phủ Trung Quốc, sau các báo cáo cho biết chính quyền Trung Quốc đã đóng cửa một số lượng lớn các trường dạy tiếng Tây Tạng ở vùng nông thôn và buộc khoảng một triệu trẻ em Tây Tạng phải theo học các trường nội trú công lập.
Các quan chức ở Tây Tạng đã mạnh mẽ bác bỏ những cáo buộc này. Và khi ảnh hưởng chính trị và kinh tế của Trung Quốc ngày càng tăng, ảnh hưởng toàn cầu của Đức Đạt Lai Lạt Ma dường như đang suy yếu, đặc biệt là khi tuổi cao khiến việc duy trì các chuyến công du vòng quanh thế giới của ngài trở nên khó khăn.
Vị lãnh đạo tinh thần này đã không gặp một vị tổng thống Mỹ đương nhiệm nào kể từ Barack Obama vào năm 2016, sau nhiều lần đến thăm Tòa Bạch Ốc kể từ năm 1991.
Nhưng một số người Tây Tạng vẫn hy vọng. Jinpa, phiên dịch viên, cho biết khi Đức Đạt Lai Lạt Ma vẫn còn sống, người Tây Tạng phải tìm cách tạo dựng chỗ đứng vững chắc cho mình.
"Cảm nhận của riêng tôi là nếu chúng ta có thể cùng nhau hành động và thể chế Đạt Lai Lạt Ma tiếp tục tồn tại với việc tìm ra một vị Đạt Lai Lạt Ma mới, thì sức mạnh của biểu tượng này sẽ được duy trì", ông nói.
