Những người Neanderthal cuối cùng trước ngày tuyệt chủng

11 Tháng Ba 20213:08 CH(Xem: 198)

VĂN HÓA ONLINE – NHÂN VĂN - THỨ NĂM 11 MAR 2021

Ý kiến-Bài vở vui lòng gởi về:  lykientrucvh@gmail.com (VănHóa Online-California)


Những người Neanderthal cuối cùng trước ngày tuyệt chủng


  • Melissa Hogenboom
  • BBC Future

8/3/2021

image007

Nguồn hình ảnh, Science Photo Library


Bốn mươi nghìn năm trước, ở châu Âu, chúng ta không phải là những người duy nhất sinh sống - còn có ít nhất là ba loài người khác nữa.


Nhiều người chúng ta đã khá quen thuộc với một trong những loài này, đó là người Neanderthal.


Được phân biệt bởi khung xương to cao vững chắc và cặp lông mày rậm, họ trông khá giống chúng ta và sống tập trung ở nhiều vùng trên lục địa châu Âu trong hơn 300.000 năm.


Trong hầu hết quá trình này, người Neanderthal là nhóm người kiên cường. Họ tồn tại lâu hơn khoảng 200.000 năm so với chúng ta, loài người hiện đại (Homo sapiens).


Các bằng chứng về sự tồn tại của họ đã biến mất vào khoảng 28.000 năm trước - cho chúng ta một ước tính về thời điểm có thể là lúc họ bị tuyệt chủng.


Bằng chứng hóa thạch cho thấy trong giai đoạn về cuối, một số ít người Neanderthal còn sót lại đã bám trụ để sinh tồn ở những nơi như Gibraltar.


Những phát hiện từ vùng lãnh thổ hải ngoại của Anh này, nằm ở cực nam của bán đảo Iberia, đang giúp ta hiểu thêm về chuyện những người Neanderthal cuối cùng thực sự đã sống như thế nào.


Và những hiểu biết mới cho thấy họ giống chúng ta nhiều hơn chúng ta từng nghĩ.


image006Nguồn hình ảnh, Getty Images. Chụp lại hình ảnh. Mô phỏng về một gia đình Neanderthal được trưng bày tại Bảo tàng Thực địa Lịch sử Tự nhiên Chicago, Illinois


Để ghi nhận điều này, Gibraltar đã được trao danh hiệu di sản thế giới của Unesco vào năm 2016.


Mối quan tâm chủ yếu tập trung vào bốn hang động lớn ở đây. Ba trong số này hầu như chưa từng được khám phá. Một trong số đó, hang động Gorham, là địa điểm được khai quật hàng năm.


"Họ không chỉ đơn thuần là sinh sống ở đây," giám đốc khảo cổ học Clive Finlayson từ Bảo tàng Gibraltar nói với tôi về những cư dân từng sống tại Gibraltar thời đó.


"Nơi này thực sự là một dạng thành thị của người Neanderthal," ông nói. "Ở đó có mật độ sinh sống người Neanderthal cao nhất so với bất kỳ nơi đâu ở châu Âu."


Chúng ta không biết chắc chắn được rằng liệu số lượng người sống ở nơi này là chỉ khoảng vài chục người, tức là vài gia đình thôi, hay không, bởi các bằng chứng di truyền cũng cho thấy người Neanderthal thường sống theo kiểu "những nhóm quân cư nhỏ".


Việc họ sinh sống ở Gibraltar được phát hiện bắt đầu khoảng năm 1848, với phát hiện về hộp sọ người Neanderthal trưởng thành hoàn chỉnh đầu tiên.


Kể từ đó, xương của bảy cá thể người Neanderthal khác đã được tìm thấy ở đây, cùng nhiều đồ tạo tác mà họ sử dụng trong cuộc sống hàng ngày, chẳng hạn như công cụ lao động, xương động vật và vỏ sò.


Chúng ta có thể xác định niên đại của mỗi mẫu khảo cổ dựa trên nơi nó được tìm thấy.


Bên trong hang động Gorham có nhiều lớp trầm tích dày hàng mét. Mỗi lớp tiết lộ cho ta biết một thời điểm khác nhau trong niên đại địa chất.


Các di tích hóa thạch được phát hiện trong những lớp trầm tích này cho thấy người Neanderthal đã sống trong các hang động Gibraltar suốt hơn 100.000 năm.


Người Neanderthal có thể đã trụ lại ở khu vực này cho đến tận khoảng 24 đến 33.000 năm trước, theo niên đại được xác định từ một trong các lớp trầm tích trong hang động Gorham.


Điều này khiến nơi đây trở thành một trong những địa điểm cuối cùng được xác định là nơi người Neanderthal từng sống.


Họ có thể cũng từng tỏa ra sống ở các khu vực ven biển quanh đó, nhưng mực nước biển đã dâng lên đáng kể trong 30.000 năm qua. Điều này có nghĩa là các bằng chứng hóa thạch ở đó, nếu có, cũng đã bị nhấn chìm từ lâu.


"Chúng ta may mắn vì ở Gibraltar có những vách đá dựng đứng, nhờ đó mà còn giữ được những bằng chứng hóa thạch nằm trong các hang động này," Clive nói.


Clive cùng với vợ Geraldine và con trai Stewart đã khai quật những hang động này trong nhiều năm. Cả ba người đều là những nhà khoa học.


Phần trước của hang tương đối thoáng, tràn ngập ánh sáng mặt trời tự nhiên với tầm nhìn trực tiếp ra phía đại dương, nhưng phần sau thì tối hơn và chia thành nhiều khoang.


Các hang động mát mẻ vào mùa hè và ấm áp vào những tháng lạnh hơn - một nơi hoàn hảo để ngủ nghỉ và giữ an toàn trước những kẻ địch nguy hiểm.


image008Nguồn hình ảnh, BBC Earth. Chụp lại hình ảnh. Clive Finlayson, giám đốc khảo cổ học của Bảo tàng Gibraltar, nói rằng người Neanderthal có thể đã sinh sống và quần phát triển tốt trong hang động Gorham


Sự giao thoa giữa Người Thông minh và Người Neanderthal


Cũng giống như những người Neanderthal sống ở các nơi khác, người Neanderthal sống tại Gibralta khác xa với những gì chúng ta từng hình dung về họ: chúng ta cho rằng họ là nhóm người nguyên thủy thô bạo, cao lớn, chỉ biết giao tiếp bằng cách gầm gừ, và hung dữ vung gậy khi có bất kỳ thứ gì tiến đến quá gần họ.


Trên thực tế, như Paola Villa từ Đại học Colorado Boulder nêu trong một bài đánh giá, họ cũng tiến hóa giống như chúng ta; chúng ta cần phải xóa tan "phức cảm về sự ưu việt vượt trội của con người hiện đại".


Điều này được củng cố bởi những minh chứng về gene. Loài người hiện đại chúng ta và người Neanderthal không chỉ có ADN giống nhau tới 99,5%, mà thậm chí ngày nay chúng ta vẫn mang một số ADN của họ.


Đó là bởi khi tổ tiên chúng ta từ châu Phi di cư đến châu Âu, chúng ta đã gặp gỡ và lai tạp, pha trộn, sinh con đẻ cái với họ.


Tất cả những ai sống bên ngoài châu Phi đều mang bằng chứng về sự lai tạp, pha trộn thời tiền sử này.


Vài năm trước, tôi phát hiện ra rằng chính bản thân mình có đến 2,5% ADN của người Neanderthal. Rất nhiều người cũng như vậy - nhiều nghìn người, các nhà nghiên cứu đã xác định được tổng cộng có đến 20% ADN của người Neanderthal trong cơ thể người hiện đại ngày nay.


Những khám phá về hang động Gorham giúp chúng ta có thêm nhiều hiểu biết như thế, đặc biệt là về những năm tháng sinh sống cuối cùng của người Neanderthal trên Trái Đất.


Những dấu tích từ hang động cho thấy họ đã từng đánh bắt hải sản và động vật có vú ở biển.


Điều này không có gì đáng ngạc nhiên, do hồi 1/2020 đã có những bằng chứng mới được công bố, theo đó cho thấy người Neanderthal có biết bơi.


Thậm chí, có bằng chứng cho thấy họ đã săn cá heo, Clive Finlayson nói. Họ làm điều đó như thế nào thì chưa rõ, song chúng ta biết rằng họ đã săn được - hoặc là bắt được - sau những trận chiến với các loài thú lớn như voi ma-mút rậm lông, tê giác lông dày, hươu và dê rừng.


image009Nguồn hình ảnh, Getty Images. Chụp lại hình ảnh. Hộp sọ hóa thạch của người Neanderthal được tìm thấy ở Gibraltar trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London.


Dấu tích của hơn 150 loài chim khác nhau cũng đã được phát hiện trong hang động Gorham. Nhiều mẫu hóa thạch có dấu răng và vết cắt, cho thấy người Neanderthal đã ăn thịt chúng.


Thậm chí có có cả bằng chứng cho thấy họ đã bắt được cả những loài chim dữ như đại bàng vàng và kền kền.


Chúng ta không biết liệu là họ đã dùng thịt làm mồi nhử rồi thừa cơ giết chết bọn chim, hay họ chủ động săn bắt, điều khó làm hơn nhiều.


Những gì chúng ta biết là họ không nhất thiết phải ăn tất cả những con chim họ bắt được, và nhất là họ không ăn thịt những con chim săn mồi như kền kền - vốn chứa đầy axit.


"Hầu hết các vết cắt nằm trên xương cánh, chỗ ít thịt. Có vẻ như họ bắt chúng để lấy lông," Clive Finlayson nói. Họ có vẻ rất thích những con chim có lông màu đen. Điều này cho thấy họ có thể đã sử dụng chúng cho các mục đích trang trí như làm đồ trang sức.


Để diễn giải cho tôi hiểu chính xác ý của mình, Clive và nhóm của ông đã dựng lại một số tập quán đặc biệt của người Neanderthal.


Một con kền kền đã chết, bảo quản đông lạnh cẩn thận, được mang ra xẻ thịt trước mặt tôi, để cho thấy người Neanderthal có thể đã làm như vậy hàng ngàn năm trước như thế nào.


Họ cẩn thận loại bỏ các bộ phận trong cơ thể của con chim. Những gì còn lại nhìn tựa như là một chiếc áo choàng trang trí bằng lông vũ màu đen tuyệt đẹp và công phu, tất nhiên kích thước đúng bằng độ dài sải cánh của con kền kền. Clive nói rằng có thể là họ choàng nó quanh vai.


image010Nguồn hình ảnh, BBC Earth. Chụp lại hình ảnh. Người Neanderthal có thể đã bắt kền kền, sử dụng lông của chúng để làm đồ trang trí


Tất cả những bằng chứng khảo cổ đều chỉ ra một điều rằng người Neanderthal có sự hiểu biết và đề cao các biểu tượng văn hóa.


Có một sự thật rằng kỹ năng nhận thức của họ có thể ngang ngửa với chúng ta. Và bất kể mức độ thông minh của họ như thế nào, việc họ tạo ra những loại đồ chế tác thủ công đầy tính văn hóa này là một trong những đặc điểm mang tính xác định của nhân loại.


Các nghệ nhân thời tiền sử


Họ thậm chí có thể đã làm ra các tác phẩm nghệ thuật.


Trong một phát hiện đáng ngạc nhiên vào năm 2014, gia đình nhà Finlayson tìm thấy một dấu vết trên tường của hang động Gorham, được gọi là "dấu ấn đặc thù của người Neanderthal". Geraldine nói đây là bằng chứng nghệ thuật đầu tiên của người Neanderthal.


Tuy nó mang những nét thô sơ, nhưng Geraldine nói với tôi rằng người ta đã phải rất dày công tỉ mỉ để làm ra.


"Đó không phải là thứ gì đó được tạo ra do nhầm lẫn hay là do nét vẽ nguệch ngoạc... mà là được tạo ra qua một quy trình tư duy," bà nói.


Khi các nhà khảo cổ cố gắng tự mình làm lại thiết kế, họ nhận thấy rằng rãnh sâu nhất cần đến 60 nét khắc của một công cụ bằng đá sắc bén. "Rõ ràng đây là một thứ được làm hoàn toàn có chủ đích," Geraldine nói.


Những khám phá sâu hơn về vỏ ốc trang trí và việc sử dụng sắc tố đất son đỏ tại các địa điểm của người Neanderthal cũng cho thấy rất có thể họ đã coi chúng như các tác phẩm nghệ thuật.


Một lần nữa, nếu đúng như vậy, điều này cho thấy người Neanderthal có khả năng tư duy biểu tượng, là khả năng từng được cho là chỉ có duy nhất ở con người hiện đại.


Vào năm 2018, ở Tây Ban Nha, đã có thêm nhiều những bức tranh hang động - vẽ các con vật và những nét vẽ có dạng hình học - được cho là của người Neanderthal. Những bức tranh này được xác định là có niên đại xa hơn, từ 64.000 năm trước.


image011Nguồn hình ảnh, Getty Images. Chụp lại hình ảnh. Những bức tranh trong hang động tìm thấy ở Tây Ban Nha được tạo ra từ 20.000 năm trước khi con người hiện đại đến châu Âu, có thể là thực hiện bởi người Neanderthal khoảng 65.000 năm trước


Nếu họ có khả năng tạo ra các biểu tượng như nghệ thuật và đồ trang sức, thì sẽ không có gì ngạc nhiên khi các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng họ cũng có khả năng ngôn ngữ tinh tế.


Trong một nghiên cứu năm 2013 khi xem xét một loại xương được coi là rất quan trọng đối với chức năng tạo ra giọng nói - xương móng (hyoid bone) - một nhóm nghiên cứu đã phát hiện ra rằng xương này ở người Neanderthal hoạt động giống như ở người hiện đại chúng ta.


Nhóm nghiên cứu, dẫn đầu bởi Stephen Wroe, từ Đại học New England, Armidale, NSW Australia, khi đó nói với tôi rằng mô hình máy tính của họ cho thấy người Neanderthal có thể nói được giống như chúng ta.


Vào thời điểm phát hiện, ông nói: "Nhiều người sẽ tranh luận rằng khả năng nói và ngôn ngữ của chúng ta là một trong những đặc điểm cơ bản nhất tạo nên con người chúng ta. Nếu người Neanderthal có ngôn ngữ thì họ cũng thực sự là con người."


Nếu họ có thể nói, thì họ sẽ giao tiếp, trao đổi thông tin cho nhau một cách hiệu quả, chẳng hạn như hướng dẫn nhau cách chế tạo công cụ. Họ thậm chí có thể đã từng chỉ dạy con người hiện đại chúng ta một vài điều cũng nên.


image012Nguồn hình ảnh, Getty Images. Chụp lại hình ảnh. Finlayson nói các vách đá dựng đứng ở Gibraltar đã giúp bảo tồn di tích của người Neanderthal


Hiện có bằng chứng cho thấy đây chính xác là những gì đã xảy ra khi người Neanderthal và người hiện đại tiếp xúc với nhau.


Một loại công cụ bằng xương đặc thù, được phát hiện tại một địa điểm được biết đến của người Neanderthal, sau đó cũng được tìm thấy ở nơi chỉ có con người hiện đại sinh sống.


Nhóm nghiên cứu do Marie Soressi thuộc Đại học Leiden, Hà Lan dẫn đầu, đã phân tích các địa điểm được biết của người Neanderthal từ khoảng 40-60.000 năm trước.


Các công cụ họ tìm thấy thực sự là những mảnh xương sườn hươu và rất có thể chúng được sử dụng để giúp làm da động vật mềm hơn, mà có lẽ là để đem làm quần áo.


"Loại công cụ xương này rất phổ biến… có ở bất kỳ địa điểm nào được con người hiện đại sử dụng sau khi người Neanderthal diệt vong," Soressi nói với tôi trong một cuộc phỏng vấn với BBC Earth.


Điều này chỉ ra một điều, bà nói rằng: những người hiện đại từng gặp người Neanderthal đã bắt chước cách sử dụng các công cụ bằng xương của họ. "Đối với tôi, đó có thể là bằng chứng đầu tiên về một kỹ năng nào đó được truyền từ người Neanderthal sang người hiện đại."


Khi chúng ta sống gần đường xích đạo hơn, chúng ta không cần nhiều quần áo ấm như họ.


Người Neanderthal đã sống ở vùng khí hậu lạnh của châu Âu trong nhiều năm trước khi con người hiện đại đến. Học được cách người Neanderthal đối phó với cái lạnh sẽ đem lại lợi ích to lớn cho chúng ta.


Do đó, nhiều nhà nghiên cứu, trong đó có Soressi, nay cho rằng rằng việc các loài người tiền sử thời ban đầu gặp gỡ nhau có lẽ là yếu tố quan trọng để chúng ta trở thành giống người thành công, là chúng ta, vẫn đang tồn tại cho đến ngày nay.


image013Chụp lại hình ảnh. Gia đình Finlayson và đồng nghiệp tại hang động Gorham - được cho là nơi những người Neanderthal sinh sống.


Việc người Neanderthal sử dụng nhiều công cụ khác nhau một lần nữa cho thấy họ giống với chúng ta như thế nào. Cũng như loài người hiện đại, họ đã có thể thích nghi và khai thác thành công môi trường sống của họ.


"Người Neanderthal tiến hóa hơn nhiều so với những gì chúng ta từng nghĩ," Soressi nói. "Hiện tại chúng ta đang ở một bước ngoặt mà chúng ta nên cho rằng người Neanderthal và người hiện đại cùng thời bình đẳng với nhau trong nhiều lĩnh vực."


Điều này càng trở nên rõ ràng hơn khi xem xét các bằng chứng bổ sung cho thấy họ cũng đã có tục lệ chôn cất người chết - một nghi lễ văn hóa quan trọng khác thể hiện "hành vi biểu tượng phong phú".


Những người Neanderthal cuối cùng


Đương nhiên có sự khác biệt rõ ràng giữa người Neanderthal và người hiện đại.


Nó nói lên một sự thật rằng chúng ta ngày nay vẫn đang tồn tại, còn họ thì không.


Và đến vài thiên niên kỷ cuối cùng trước khi tuyệt diệt, họ đã phải đối mặt với những thách thức mới - những thách thức mà họ không được trang bị kỹ năng đủ tốt để đối phó như con người hiện đại đã đương đầu được.


John Stewart từ Đại học Bournemouth của Vương quốc Anh nhắc tới công trình của ông, theo đó xem xét các chiến lược săn mồi khác nhau của người hiện đại và người Neanderthal.


Ông nói người Neanderthal dường như đã không quan tâm đến những con thú nhỏ, chẳng hạn như thỏ, còn người hiện đại săn cả thú lớn lẫn thú nhỏ.


Mặc dù có một số bằng chứng từ hang động Gorham cho thấy người Neanderthal cũng có săn thỏ, Stewart nói rằng họ săn bắt thỏ ít hơn chúng ta.


Chiến thuật săn mồi cận chiến của họ, vốn đã phục vụ tốt cho các trận đấu với các loài thú lớn, có thể lại khiến việc bắt thỏ đủ mức để ăn trở nên khó khăn hơn nhiều, khi nguồn cung thức ăn khác bị thiếu hụt.


"Tôi nghĩ rằng con người hiện đại có nhiều công nghệ hơn để bắt những con mồi nhỏ di chuyển nhanh này, như dùng lưới hoặc bẫy. Chắc chắn rằng trong thời kỳ khó khăn, con người hiện đại luôn có nhiều phương tiện hơn," ông nói.


Bằng chứng khí hậu cho thấy người Neanderthal phải tồn tại trong một môi trường ngày càng khắc nghiệt.


Thời gian cực kỳ lạnh giá ở các khu vực khác của châu Âu đã đẩy họ xa hơn về phía nam, cho đến khi họ đến các khu vực như Gibraltar.


"Cứ vài nghìn năm một lần ở châu Âu và châu Á, khí hậu lại thay đổi đột ngột từ tương đối ấm áp sang cái lạnh buốt giá ghê người," Chris Stringer, trưởng nhóm nghiên cứu về nguồn gốc loài người tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London cho biết. "Vì điều này xảy ra lặp đi lặp lại, họ đã không thể thay đổi kịp để thích nghi."


image014Nguồn hình ảnh, Getty Images. Chụp lại hình ảnh. Tái hiện một nấm mộ chôn cất người Neanderthal tại Chapelle-aux-Saints, Pháp


Điều này có nghĩa là vào thời điểm những người Neanderthal cuối cùng đến được những địa điểm cuối cùng mà họ có thể tới được trên Trái Đất, họ đã rơi vào tình trạng sinh sản cận huyết - tin xấu cho nhóm dân cư vốn đã teo tóp dần về số lượng.


Đồng thời, một phát hiện năm 2019 cũng cho thấy khả năng sinh sản của họ lại đang giảm mà có thể là do thiếu ăn, vì vô sinh có thể là kết quả của việc giảm lượng mỡ trong cơ thể.


Nghiên cứu do Anna Degioanni từ Đại học Aix-Marseille ở Pháp dẫn đầu đề xuất rằng ngay cả "một sự thay đổi nhỏ trong tỷ lệ sinh của phụ nữ trẻ tuổi cũng có thể có tác động đáng kể đến tốc độ tăng trưởng dân số của người Neanderthal và do đó ảnh hưởng sự tồn tại lâu dài của giống người này."


Trong những năm cuối, con số lại trở thành vấn đề.


"Toàn bộ câu chuyện về sự tuyệt chủng phải được xem xét trong một thời gian dài," Clive Finlayson nói. Dân số của họ có thể đã trở nên quá ít đến mức rốt cuộc họ rơi vào "điểm không thể phục hồi được nữa".


Thật không may, điều này có nghĩa là mặc dù những người Neanderthal cuối cùng vẫn sống theo cách tổ tiên của họ đã từng trong nhiều năm trước họ, nhưng những thay đổi về khí hậu đã khiến cho cách sống đó không đủ để giúp họ sinh tồn.


Đến lượt mình, điều này có tác động trực tiếp đến khả năng của họ trong việc đổi mới và lan truyền văn hóa.


Nếu cuộc sống trở thành cuộc vật lộn nhằm đấu tranh sinh tồn, thì những thứ khác như văn hóa sẽ bị dẹp sang một bên.


Trong những năm cuối cùng của họ trên Trái Đất, chẳng cần phải đối đầu với sự cạnh tranh từ các giống người khác, từ động vật hay dịch bệnh, họ cũng đã tự dần biến mất.


Thế nhưng trong lúc người Neanderthal được cho là đã tuyệt chủng thì họ vẫn không hoàn toàn mai một.


Phần lớn bộ gene của họ vẫn còn tồn tại trong cơ thể chúng ta ngày nay.


Những người Neanderthal cuối cùng đã ra đi vĩnh viễn - nhưng dấu ấn của họ đối với nhân loại sẽ còn mãi trong hàng nghìn năm nữa.


++++++++++++++++++++++++++++++++


Người Neanderthal có cuộc chiến vạn kiếp với tổ tiên chúng ta?


  • Nicholas R Longrich
  • The Conversation


7/12/2020


image007Nguồn hình ảnh, Science Photo Library


Lý do chính xác tại sao người Neanderthal biến mất cách đây 40.000 năm vẫn còn đang được tranh cãi rất nhiều, song nhà sinh vật học tiến hóa Nicholas Longrich xem xét trên cơ sở bằng chứng khoa học cho thấy một cuộc chiến dài giữa họ và tổ tiên loài người hiện đại chúng ta.


Khoảng 600.000 năm trước, nhân loại chia làm đôi. Một nhóm chọn bám trụ ở châu Phi, tiến hoá thành người hiện đại chúng ta ngày nay (Người Thông minh - Homo sapiens).


Nhóm kia di chuyển sâu vào đất liền, đến châu Á và sau đó là châu Âu, trở thành Homo neanderthalensis - người Neanderthal. Họ không phải là tổ tiên của chúng ta (ngoại trừ một số trường hợp lai tạp), mà là một loài chị em với chúng ta, cùng tiến hóa song song.


Người Neanderthal yêu thích Người Thông minh vì những gì mà họ nói với chúng ta về chính chúng ta - bởi chúng ta là ai và sẽ tiến hoá thành người như thế nào.


Thật tuyệt vời khi mọi thứ phát triển bình dị, chung sống hòa bình với thiên nhiên và thuận thảo với nhau. Nếu vậy, có thể những điều xấu của nhân loại - đặc biệt là việc chia giành lãnh thổ, bạo lực, chiến tranh - không phải là bẩm sinh, mà chỉ là những đặc sản của riêng loài người hiện đại mà thôi.


Tuy nhiên, ngành sinh học và ngành cổ sinh vật nghiên cứu các hóa thạch lại đưa ra một bức tranh khác có phần đen tối hơn.


Không có hòa bình nhân hậu gì mấy, người Neanderthal nhiều khả năng là những chiến binh thiện nghệ và nguy hiểm, và chỉ có Người Thông minh mới là đối thủ ngang tầm với họ.


Tranh giành lãnh thổ


Động vật có vú sống trên cạn thời tiền sử thường săn mồi theo lãnh thổ, đặc biệt là những giống loài sống bầy đàn, có tập tính cùng nhau săn mồi.


Cũng giống như sư tử, chó sói và Người Thông minh chúng ta, người Neanderthal đi với nhau để săn các con mồi lớn.


Các động vật ăn thịt ở trên đỉnh chuỗi thức ăn phải đối phó với những con thú săn mồi khác, đồng loại với mình, dẫn đến tình trạng quá đông đúc, gây xung đột quyền lợi về lãnh địa săn mồi.


Người Neanderthal cũng phải đối mặt với vấn đề tương tự - nếu các loài không kiểm soát nổi số lượng các cá thể của loài thì xung đột tất sẽ xảy ra.


Nhu cầu phân chia lãnh thổ này có nguồn gốc sâu xa trong tiến trình tiến hoá của nhân loại.


Xung đột lãnh thổ cũng diễn ra gay gắt ở họ hàng gần nhất của chúng ta, loài tinh tinh.


Tinh tinh đực thường cùng nhau tấn công, giết chết những con đực thuộc đàn khác cạnh tranh, một hành vi nổi bật giống hệt như gây chiến ở loài người.


Điều này có thể cho thấy sự hung hăng bầy đàn đã phát triển từ khi loài Người Thông minh chúng ta còn có tổ tiên chung với tinh tinh, ít nhất là bảy triệu năm trước.


Nếu vậy thì người Neanderthal cũng thừa hưởng những khuynh hướng hung hăng, hiếu chiến tương tự, ưa kéo đi gây hấn với loài khác để tranh giành lãnh thổ.


image015Nguồn hình ảnh, Getty Images. Chụp lại hình ảnh,


ĐÁNH NHAU THỜI ĐỒ ĐÁ. Thậm chí ngay từ khi chúng ta phát hiện ra những di chỉ đầu tiên về người Neanderthal, đã có giả thuyết rằng nhìn chúng giống như vết tích còn lại sau một cuộc chiến


Chiến tranh luôn là phần nội tại chính yếu của xã hội loài người.


Chiến tranh không phải là một phát minh hiện đại sau này, mà có tự cổ xưa, là tính chất cơ bản xuyên suốt sự phát triển của nhân loại.


Trong lịch sử, tất cả các dân tộc đều xảy ra chiến tranh. Các tác phẩm lâu đời nhất của chúng ta tràn đầy những câu chuyện về chiến tranh. Khảo cổ học cho thấy các pháo đài và trận chiến cổ đại, và các địa điểm của các vụ chém giết thời tiền sử từng tồn tạo từ hàng ngàn năm về trước.


Bản năng gây chiến ăn sâu vào máu thịt của loài người - và người Neanderthal không khác gì.


Người Neanderthal và loài người hiện đại chúng ta gần giống hệt nhau về giải phẫu hộp sọ và xương, có chung 99,7% mã gene di truyền.


Về mặt hành vi trong cuộc sống, người Neanderthal giống chúng ta một cách đáng kinh ngạc. Họ đốt lửa, chôn cất người chết, dùng đồ trang sức làm từ vỏ sò và răng động vật, sáng tạo tác phẩm nghệ thuật và xây đền thờ bằng đá.


Nếu người Neanderthal có chung với chúng ta rất nhiều bản năng sáng tạo, thì có lẽ họ cũng có chung không ít bản năng phá hoại.


Các ghi chép khảo cổ xác nhận cuộc sống của người Neanderthal rất sôi động, không mấy khi yên ả.


Người Neanderthal là những thợ săn điêu luyện, có khả năng hạ gục các loài thú lớn.


Họ dùng giáo để săn hươu nai, nai sừng tấm, bò rừng, thậm chí cả tê giác và voi ma mút. Điều đó bác bỏ niềm tin cho rằng họ sẽ do dự, không sử dụng những thứ vũ khí này nếu gia đình, đất đai của họ bị đe dọa. Khảo cổ học cho thấy những cuộc xung đột như vậy xảy ra khá phổ biến.


Chiến tranh thời tiền sử để lại những dấu vết dễ nhận biết. Lấy gậy đập vào đầu sẽ là cách hiệu quả để tiêu diệt đối phương - dùng gậy thì nhanh, mạnh, chính xác - vì vậy mà tổ tiên của chúng ta thường xuyên bị chấn thương sọ não. Người Neanderthal cũng y vậy.


Một dấu hiệu khác của thương tích do chiến tranh là gãy xương cẳng tay, xương cánh tay do tư thế đỡ đòn. Dấu vết khảo cổ về người Neanderthal cũng cho thấy rất nhiều người bị gãy tay.


Bằng chứng hóa thạch tìm thấy ở Hang Shanidar, Iraq cho thấy ít nhất có một người Neanderthal đã bị mũi giáo đâm vào ngực.


Tử vong do trọng thương là tình trạng đặc biệt phổ biến ở đàn ông trẻ Neanderthal.


Một số thương tích có thể gặp phải khi săn bắn, nhưng các mẫu vật phù hợp với những dự đoán về việc tổ tiên chúng ta có tham gia vào các cuộc chiến giữa các nhóm người - xung đột quy mô nhỏ nhưng căng thẳng, kéo dài triền miên.


Kẻ chiến bại


Chiến tranh cứ tiếp diễn qua các cuộc phục kích và đánh úp kiểu đánh nhanh thắng gọn, hiếm khi là những trận chiến lớn.


Chiến tranh để lại một dấu ấn tinh vi hơn dưới dạng ranh giới lãnh thổ.


Bằng chứng thuyết phục nhất cho thấy người Neanderthal không chỉ đánh lại chúng ta mà còn xuất sắc trong chiến tranh, họ đã đương đầu quyết liệt với chúng ta và không hề bị đánh bại ngay lập tức.


Trong khoảng 100.000 năm ròng, người Neanderthal kiên cường chống lại sự bành trướng của loài người hiện đại.


Tại sao loài Người Thông minh chúng ta lại nấn ná lâu đến thế ở châu Phi? Không phải vì ở đó có môi trường thuận lợi, mà vì người Neanderthal đã phát triển và mạnh mẽ chiếm lĩnh châu Âu, châu Á.


Hầu như rất khó có khả năng Người Thông minh đã gặp người Neanderthal và quyết định cùng nhau chung sống hòa bình.


Chỉ riêng việc gia tăng dân số đã chắc chắn buộc loài người phải tranh giành nhiều đất hơn, đảm bảo đủ lãnh thổ để săn bắn và kiếm thức ăn cho con cái. Một chiến lược quân sự hiếu chiến cũng là chiến lược tiến hóa tốt.


image016Nguồn hình ảnh, Getty Images. Chụp lại hình ảnh. Tinh tinh thường tụ nhau thành nhóm và gây chiến với các bầy lân cận


Trong suốt nhiều ngàn năm, chúng ta phải chứng kiến năng lực chiến đấu phi thường của họ, và hàng ngàn năm đó chúng ta liên tục thua, trong khi tương quan vũ khí, chiến thuật, chiến lược hai bên khá đồng đều.


Người Neanderthal có lợi thế rõ ràng về chiến thuật và chiến lược.


Họ đã chiếm đóng Trung Đông hàng ngàn năm, chắc chắn họ đã có được kiến thức sâu sắc về địa hình, thời tiết các mùa, cách sinh sống của những loài động thực vật bản địa.


Trong trận chiến, thân hình to lớn, cơ bắp khỏe mạnh của họ hẳn đã khiến họ có sức hủy diệt tàn khốc hơn khi đánh giáp lá cà. Đôi mắt sâu to của người Neanderthal giúp họ nhìn tốt trong điều kiện ánh sáng yếu, cho phép họ cơ động trong bóng tối để phục kích và đánh úp vào lúc tờ mờ sáng.


Cuối cùng, sự giằng co cũng được phá vỡ, và ưu thế thay đổi nghiêng về phe Người Thông minh.


Nguyên nhân chính xác không biết do đâu.


Có thể là do Người Thông minh phát minh ra vũ khí tầm xa vượt trội hơn, như cung tên, phóng lao, ném gậy, giúp tổ tiên chúng ta tuy có cấu tạo hình thể nhỏ bé hơn nhưng lại có thể quấy rối từ xa đối với người Neanderthal to khỏe, bằng chiến thuật "đánh nhanh rút gọn".


Hoặc có lẽ kỹ thuật săn bắn và hái lượm tốt hơn cho phép Người Thông minh phát triển thành các bộ lạc lớn, tạo ra ưu thế áp đảo về số lượng khi đánh nhau.


image017Nguồn hình ảnh, AFP/Getty Images. Chụp lại hình ảnh. Những khám phá gần đây đã chỉ ra rằng người Neanderthal có một nền văn hóa tinh tế, thậm chí họ còn làm ra những đồ trang sức, tác phẩm nghệ thuật từ móng vuốt đại bàng


Ngay cả sau khi Người Thông minh nguyên thủy thoát ra khỏi châu Phi 200.000 năm trước, họ phải mất hơn 150.000 năm để chinh phục xong vùng đất của người Neanderthal.


Ở Israel và Hy Lạp, Người Thông minh cổ xưa đã manh nha tràn tới nhưng bị thua trước các cuộc phản kích của người Neanderthal. Cho đến tận cuộc tấn công cuối cùng, bắt đầu từ 125.000 năm trước, thì Người Thông minh mới loại bỏ hoàn toàn được người Neanderthal.


Đây không phải là một cuộc chiến chớp nhoáng, giữa tổ tiên chúng ta với giống người Neanderthal mà ai đó ngỡ là hiền hoà hoặc chiến đấu kém cỏi, mà là một cuộc chiến kéo dài, tiêu hao nhiều sức lực.


Cuối cùng, Người Thông minh chúng ta đã thắng. Nhưng đó không phải vì người Neanderthal tinh thần chiến đấu kém, mà bởi rốt cuộc thì Người Thông minh chúng ta đã trở nên thiện nghệ hơn trong cuộc chiến.


Bài được đăng lần đầu trên The Conversation và được đăng lại theo giấy phép Creative Commons.


Nicholas R. Longrich là giảng viên cao cấp về ngành sinh học tiến hoá và cổ sinh vật tại Đại học Bath, Anh Quốc.