Một ý tưởng vong bản của Trần Ngọc Thêm

28 Tháng Mười Một 20211:58 CH(Xem: 361)

VĂN HÓA ONLINE – DIỄN ĐÀN 4 – CHỦ NHẬT 28 NOV 2021

Ý kiến-Bài vở vui lòng gởi về:  lykientrucvh@gmail.com


Một ý tưởng vong bản của Trần Ngọc Thêm

image004

Gs. Trần Ngọc Thêm chào đời năm 1952 tại xã Hiền Đa, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ. Sinh ra và lớn lên trong một gia đình thuần nông. Sang Liên Xô, ông được Bộ Đại học Việt Nam phân công học ngành Kinh tế Công nghiệp Rừng. Ông có một năm học dự bị tiếng Nga và ôn lại chương trình lớp 10 bằng tiếng Nga tại Trường Đại học Tổng hợp Quốc gia Minsk. Ban đầu, việc học tiếng Nga với ông thật vô vàn khó khăn. Nhưng bằng sự nỗ lực hết mình, chỉ sau học dự bị, từ chỗ không biết một chữ tiếng Nga nào, ông đã trở thành một trong số những sinh viên đứng đầu khóa. Sau năm học dự bị với kết quả học tập đạt loại giỏi đều tất cả các môn khoa học xã hội và tự nhiên, Đại sứ quán Việt Nam tai Liên Xô đã quyết định chuyển ông sang học ngành Ngôn ngữ Toán ở Đại học Tổng hợp Quốc gia Leningrad.

image006image007

Hà Văn Thùy


Tại Hội thảo “Văn hóa học đường trong bối cảnh đổi mới giáo dục và đào tạo” do Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội tổ chức ngày 21.11.2021, giáo sư Trần Ngọc Thêm được coi là giáo sư đầu ngành của cả nước về văn hóa học, đặc biệt chuyên sâu về văn hóa Việt Nam cho rằng “khái niệm "trồng người", quan điểm "tiên học lễ, hậu học văn" hay hình ảnh coi thanh niên là "cánh tay phải" không còn phù hợp với giáo dục Việt Nam hiện nay nên ông đề nghị bỏ đi. Ý kiến của giáo sư Thêm nhận được nhiều bình luận cả đồng tình cũng như phản đối trên các phương tiện thông tin đại chúng. Để cho việc “theo” hay “chống”có cơ sở vững chắc, thiết nghĩ cần phải có sự hiểu biết thấu đáo về những quan niệm này.


Trước hết, theo thiển ý, khẩu hiệu “thanh niên là cánh tay phải” là khẩu hiệu chính trị. Nó được dùng trong những tổ chức chính trị. Khi một tổ chức được thành lập, nó sẽ sinh ra những tổ chức con, cháu với mục đích thừa hành nhiệm vụ do nó đặt ra. Một khi anh gia nhập tổ chức thì anh phải theo quy định của nó. Nếu không ở trong tổ chức, anh không có bổn phận làm việc đó. Đây là vấn đề nằm ngoài lãnh vực giáo dục nên việc đưa ra là lạc đề và không đáng bàn. Chúng ta sẽ bàn kỹ về “trồng người” và “Tiên học lễ hậu học văn.”


  1. Về việc “trồng người”

Quan niệm “trồng người” xuất hiện đầu tiên trong sách Quản tử của Quản Trọng, một người hiền thời Xuân Thu. Chính văn như sau:


Nhất niên chi kế mạc như thụ cốc,


Thập niên chi kế mạc như thụ mộc.


Chung thân chi kế mạc như thụ nhân,


Nhất thụ nhất hoạch giả, cốc dã.


Nhất thụ thập hoạch giả, mộc dã,


Nhất thụ bách hoạch giả, nhân dã.


Tạm dịch:


Kế một năm, chi bằng trồng lúa,


Kế 10 năm, chi bằng trồng cây.


Kế trọn đời, chi bằng trồng người,


Trồng một, gặt một, ấy là lúa.


Trồng một, gặt mười, ấy là cây,


Trồng một, gặt trăm, ấy là người.


Tuy nhiên, trong nhiều sách cũng như dân gian lưu hành phiên bản sau:


Vị nhất niên chi kế chủng cốc,


Vị thập niên chi kế chủng mộc,


Vị bách niên chi kế chủng nhân,


Vị thiên niên chi kế chủng đức.


Nói những lời trên là Quản tử đã khám phá chiều sâu của văn hóa phương Đông. Xã hội nông nghiệp tồn tại xung quanh việc cấy trồng. Từ hiểu thấu đáo việc nuôi trồng những cây con cụ thể, người Việt thấy rằng việc nuôi dạy con người về bản chất cũng tương đồng. Trước hết là chọn giống. “Tốt mạ tốt lúa” trong trồng trọt thì với con người là “tốt giống tốt má”: Muốn có con người tốt thì trước hết phải có giống tốt. Không chỉ vậy, cha ông ta còn cẩn trọng hơn: “Lấy vợ kén tông, lấy chồng kén giống.” Sau khi có giống rồi thì việc cần làm là chăm sóc… Khoảng 15000 năm trước, người Việt bắt đầu trồng lúa nhưng suốt thời gian vài nghìn năm, chỉ được loại cây bán hoang dã với những đặc điểm: hạt chín không đều, dễ rụng, hạt nhiều lông, râu rất dài và tệ nhất là tinh bột trong hạt không kết dính thành khối nên khi chín thì vỡ vụn ra. 12.400 năm trước, tại Động Người Tiên tỉnh Giang Tây, lần đầu tiên người Lạc Việt thuần hóa thành công cây lúa nước. Thuần hóa (domestication) là đỉnh cao của trồng trọt, là công việc loại bỏ tính trạng hoang dã của cây lúa, mở ra cuộc cách mạng trong nông nghiệp. Không chỉ vậy, khi được chăm sóc của con người, cây lúa đã “sáng tạo” ra những phẩm chất không hề có ở tổ tiên hoang dã của nó. Chính nhờ việc kiên trì trồng lúa mà người nông dân Việt Nam dần đạt tới mật độ thích hợp của số lượng cây lúa/đơn vị diện tích, đã khiến cho cây lúa tự tạo ra “con số vàng” là tỷ lệ tối ưu trong quá trình đẻ nhánh và ra lá để đạt năng suất cao nhất. Với cây lúa vô tri, việc “trồng” lúa đã cho kết quả như vậy thì việc “trồng người” là một kỳ công, không hề làm hạn chế sự sáng tạo của học trò.


Nói: “Tính thụ động của người Việt hội tụ đậm đặc trong giáo dục qua khái niệm ‘trồng người,’” chứng tỏ ông Trần Ngọc Thêm hiểu sai khái niệm “trồng,” cho rằng đó chỉ là sự can thiệp một chiều cứng nhắc của con người đối với cây trồng. Trong khi, đây là mối quan hệ biện chứng rất phức tạp giữa con người với cây lúa, đất ruộng và khí hậu. Mối liên quan này từng làm thất bại sự áp đặt chủ quan, buộc con người phải học khôn từ thiên nhiên. Biết bao nhiêu mùa cày cấy của biết bao thế hệ người từng trải qua quan niệm “cấy thưa thừa thóc, cấy dầy cóc ăn” qua “cấy thưa thừa đất, cấy dầy thóc chất đầy kho” học đòi từ nhảy vọt của Tàu, người nông dân Việt mới đạt tới công thức “cấy dầy vừa phải, thóc rải đầy sân.” Chính từ đây giúp cho cây lúa đạt “con số vàng” trong quá trình đẻ nhánh và ra lá. Không phải bỗng dưng mà phương Tây gọi trồng trọt là culture với nghĩa văn hóa. Bởi lẽ đó là quá trình tuyệt vời sáng tạo. Cũng không phải vô cớ mà phương Tây xác nhận kinh tế nông nghiệp là văn hóa trong khi coi kinh tế du mục là văn minh. Cấy trồng – culture tạo nên văn hóa mà đỉnh cao của văn hóa là Minh triết, chỉ có phương Đông mới đạt được. “Trồng người” là sự ứng xử minh triết của người phương Đông mà phương Tây không hề có. Nếu sử dụng culture với vai trò động từ thì “trồng người” là hành vi văn hóa sinh ra con người (culturing people). Đó là sáng tạo vĩ đại của dân tộc Việt Nam, của phương Đông.


Do không hiểu cái lý sâu xa huyền diệu của minh triết Việt nên ông giáo sư của chúng ta đưa ra kiến nghị dại dột. Không phải vô cớ mà nhiều người phản bác ông. Phần đông trong số họ chưa hiểu cái minh triết sâu xa trong triết lý “trồng người” nhưng bằng tâm cảm gắn bó với hồn dân tộc nên từ lòng thành, từ sự hồn nhiên, họ cảm thấy ý kiến của ông có gì đó không phải, cần chối bỏ.


  1. Về quan niệm “Tiên học lễ hậu học văn.”

Trước hết cần hiểu thế nào là lễ. Trong quan nhiệm nho gia, lễ đầu tiên là công việc tế tự của nhà vua: tế trời đất, tế tổ tiên trong Thái miếu. Nhưng dần dà, lễ trở thành việc ứng xử trong cuộc đời. Nó quan trọng tới mức Khổng Tử đã trước tác một trong ngũ kinh là kinh Lễ. Trung tâm của Lễ là ở chỗ con người xác định đúng vị trí của mình trong cộng đồng, trong xã hội. Đó là quy chuẩn để một người được gọi là “có văn hóa” như theo cách nói hiện đại. Lễ chính là lằn ranh xác nhận phẩm chất một con người. Trong Ngũ thường, quy định phẩm chất của người quân tử là Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín thì Lễ ở vị trí trung tâm, vị trí quan trọng nhất. Nhân, Nghĩa, Trí, Tín là những khái niệm trừu tượng, vô hình, không thể nhìn thấy. Nhưng khi được thể hiện qua Lễ - là cách ứng xử cụ thể của con người, thì những phẩm chất cao quý kia mới hiển lộ. Xã hội phương Đông là xã hội cộng đồng nên yêu cầu mỗi người khuôn xử theo đúng lễ tức là đúng vị trí của mình. Một khi ai cũng như vậy thì xã hội đạt tới thái hòa. Phát triển dựa trên cộng đồng, trên nền tảng thái hòa là bản chất của xã hội phương Đông. Chỉ trên cơ sở đó xã hội đi lên. Vốn từ bản gốc của Khổng Tử, Lễ là sự cân bằng trong quan hệ giữa trên và dưới: Quân minh đi với thần trung; phụ từ đi cùng tử hiếu. Không chấp nhận sự bất công nên Khổng Tử tuyên bố: “Nếu vua hôn ám thì được quyền đuổi nó đi.” Đó là điều mà vào thế kỷ XVII Voltaire phải mơ ước.


Như vậy, trong quan niệm phương Đông, Lễ là cái nền móng của quan hệ xã hội giữa người và người. Ứng xử đúng Lễ là chuẩn mực đánh giá sự thành nhân của con người. Do tầm quan trọng của Lễ như vậy, nên cha ông ta đúc rút thành nguyên lý “tiên học lễ, hậu học văn.” Trong nguyên lý này thì quan hệ giữa “Lễ” và “Văn” không phải là quan hệ chính phụ, nhưng trong đó văn là mục tiêu, là đích cần phải đạt được. Nhưng trước khi học để đạt được Văn, anh phải biết Lễ, có nghĩa anh phải là con người. Hiểu Lễ chỉ là gọi dạ bảo vâng, là sự tùng phục của kẻ dưới với người trên là cách hiểu méo mó khái niệm Lễ.


Lễ cũng không phải là khuôn khổ cứng nhắc hạn chế sự sáng tạo của con người. Nếu người phương Đông có bị hạn chế về sáng tạo thì đó thuộc về bản thể của văn hóa nông nghiệp chứ không phải vì Lễ. Khoa học xác nhận, xã hội nông nghiệp hình thành tư duy tổng hợp, đó là sự coi trọng đồng đều các yếu tố khác nhau của môi trường. Tư duy này tạo nên sự hài hòa, tới mức thái hòa trong xã hội. Chính vì vậy, khi khám phá ra năm loại vật chất làm nên vũ trụ là Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, phương Đông không đi vào phân tích cấu tạo, bản thể của những trạng thái vật chất đó mà chủ trương khảo sát mối quan hệ giữa chúng, từ đó khám phá ra ngũ hành, là cơ sở của Dịch lý, đỉnh cao của minh triết. Trong khi đó, khi phát hiện ra bốn nguyên tố làm nên vũ trụ là Đất, Nước, Lửa và Khí thì với thói quen tư duy phân tích, phương Tây đi vào phân tích bản thể của những nguyên tố đó để rồi sinh ra khoa học thực nghiệm với bốn thế kỷ đầy sáng tạo. Có ai đó từng nói: “Hãy giữ trái tim cho người anh hùng. Không còn trái tim, anh hùng sẽ thành ác quỷ.” Cũng có người nói: “Kẻ sáng tạo cần có đức. Khi không có đức, người sáng tạo trở thành kẻ hủy diệt.” Chính sự sáng tạo không có đức hiện đang đưa nhân loại tới diệt vong. Do lo ngại nguy cơ diệt vong của nhân loại, nhiều thức giả phương Tây đang hành trình về phương Đông để tìm minh triết cứu thế giới. Cái minh triết phương Đông mà phương Tây đang tìm trong đó có nguyên lý “trồng người” và “Tiên học lễ.” Vậy mà vị giáo sư được coi hàng đầu về văn hóa lại yêu cầu vứt bỏ! Vứt bỏ rồi làm theo cái gì đây? Người xưa nói: “Hộ đoản chung đoản, canh trường bất trường” có nghĩa là: ủng hộ, đi theo cái ngắn thì sau cùng mình thành ngắn. Nhưng trồng cái dài cũng chẳng được dài! Đến nay chúng ta có nửa thế kỷ di tản của người Việt. Đã có rất nhiều người Việt hãnh tiến, quyết chí vứt bỏ tất cả những gì dính líu đến Việt “man muội” để Tây hóa đến tận cùng. Nói tiếng Tây giỏi hơn Tây, bằng cấp cao hơn Tây, giầu có hơn Tây… nên nghĩ rằng mình thành đạt, được dân bản xứ kính nể! Nhưng khi phong trào Da trắng thượng đẳng nổi lên, anh ta bị đấm gục bên đường chỉ vì cái nỗi da vàng mũi tẹt không tây hóa được! Đấy là số phận những kẻ “Canh trường bất trường!”


Vậy mà lại có vị giáo sư chỉ vì ngộ nhận “hạn chế sáng tạo” lại khuyên chúng ta vứt bỏ những cái thuộc bản thể, những nguyên lý đặc hữu của minh triết Việt để đi học quàng xiên những điều thiên hạ đang loại thải. Do không hiểu chiều sâu của minh triết Việt, người ta sẽ còn đưa ra nhiều ý tưởng vong bản khác. Xin hãy cảnh giác!a
25 Tháng Mười Hai 2021(Xem: 182)
13 Tháng Mười Hai 2021(Xem: 313)
22 Tháng Mười Một 2021(Xem: 398)