Vẽ bản đồ là cách thể hiện quan điểm?

26 Tháng Mười Một 20158:25 CH(Xem: 2959)

"BÁO VĂN HÓA-CALIFORNIA" THỨ SÁU 27 NOV 2015

Vẽ bản đồ là cách thể hiện quan điểm?

Alastair Sooke
image052

 Khi còn nhỏ, cũng giống như nhiều người khác, tôi từng rất thích nghiên cứu bản đồ.

Trong một lần gia đình tôi đi nghỉ hè cạnh bờ biển ở Dorset, miền nam nước Anh, trên tường của ngôi nhà tranh nơi chúng tôi trú ngụ có một tấm bản đồ của Ordnance Survey (OS) đóng khung từ năm 1963, vẽ chi tiết khu vực xung quanh.

Mỗi khi trời mưa – mà mùa hè ở nước Anh trời rất thường mưa – thì tôi lại nghiên cứu tấm bản đồ đen trắng này và trầm trồ trước hệ thống những biểu tượng và ký hiệu phức tạp của nó.

Ngay cả giờ đây, mỗi khi đi bộ đường trường ở vùng nông thôn, tôi vẫn đem theo một bản đồ OS Explorer. Nó đáng tin cậy hơn là bản đồ trên điện thoại thông minh vốn có thể bị hết pin hoặc mất tín hiệu.

Khách quan và xác thực?

Bản đồ có ưu điểm là nếu được vẽ đàng hoàng, chúng sẽ đem đến cảm giác khách quan, xác thực, và là công cụ khoa học cho phép chúng ta định hướng cho mình trong thế giới.

Ordnance Survey, cơ quan vẽ bản đồ nổi tiếng của Anh Quốc, vẫn tự hào là họ có những bản đồ đầy đủ và chính xác nhất có thể.

Ngày nay, cơ quan này đã trở thành một công ty kỹ thuật số lưu trữ lượng dữ liệu khổng lồ về địa lý không gian.

image053

Image copyright Ivy Close Images Alamy Stock Photo Image caption Bản đồ thế giới Dauphin được đánh giá là một tác phẩm nghệ thuật nhiều hơn là một bản đồ chính xác về địa hình

Tất cả bản đồ của họ sản xuất ra đều xuất phát từ tấm bản đồ gốc, được gọi là bản đồ Anh Quốc ‘OS MasterMap’.

Tấm bản đồ này đánh dấu hơn 460 thực thể địa lý và vẫn tiếp tục được cập nhật hơn 10.000 lần một ngày bởi một đội ngũ 270 nhà khảo sát địa lý sử dụng công nghệ GPS.

“Chúng tôi khảo sát chính xác đến từng centimetre,” ông Elaine Owen, giám đốc bộ phận OS của hãng, nói. “Hệ thống dữ liệu bản đồ của chúng tôi là chi tiết nhất và tinh vi nhất trên thế giới.”

Tuy nhiên một cuốn sách mới có nhan đề: ‘Bản đồ: Khám phá Thế giới’ do Phaidon xuất bản lại nhận định rằng các bản đồ không phải đáng tin và khách quan như chúng ta vẫn nghĩ.

Điều này chắc chắn đúng đối với các bản đồ lịch sử mà đa phần là trông như những tác phẩm nghệ thuật đẹp đẽ, nhưng lại đem đến cho người xem nhiều điều về những người tạo ra chúng hơn là đối tượng mà những tấm bản đồ thể hiện.

Cách nhìn thiên lệch

Chẳng hạn như các bản đồ thế giới thời Trung cổ thường được Jerusalem ở ngay trung tâm – điều này cho thấy tầm quan trọng về mặt tâm linh của Thiên chúa giáo trong thời kỳ này.

Trái lại, tấm bản đồ tuyệt đẹp về địa lý của nước Anh, Scotland và xứ Wales có từ năm 1815 của nhà khảo sát địa lý William Smith, lại xuất phát từ một động cơ hoàn toàn khác.
image054

 Sau hàng chục năm khai quật, Smith đã trở nên nghi ngờ về cách giải thích mang tính tôn giáo về các lớp đá và hóa thạch khác nhau, do đó ông cảm thấy phải làm ra một tấm bản đồ địa lý đầu tiên của nước Anh trên thế giới.

Vẽ ra các lớp đá bằng cách sử dụng 20 màu sắc vẽ bằng tay, tấm bản đồ của ông là điềm đoán trước cách mà khoa học thách thức những giáo lý của Thiên chúa giáo trong suốt thế kỷ 19.

Có vô vàn những ví dụ về những tấm bản đồ gợi nhắc đến một nền văn hóa nào đó chẳng hạn như bản đồ Quần đảo Marshall ở Nam Thái Bình Dương.

Được làm bằng cách dùng sợi cọ kết nối vỏ ốc lại với nhau, những tấm bản đồ này đánh dấu vị trí các hòn đảo và các dòng chảy.

Ngoài ra còn có bản đồ Chukchi Sealskin vào năm 1870 hiện đang được cất giữ tại Bảo tàng Pitt Rivers ở Oxford.

Tấm bản đồ này vừa như một cuốn bách khoa thư về cuộc sống, vừa như một tấm bản đồ: những hình vẽ về những con hải ly, những chiếc thuyền buồm, thuyền kayak mô tả cảnh đánh cá và và những khoảnh khắc trong cuộc sống thường nhật trong làng. Nó ghi lại những thú vui của người dân trên bán đảo Chukchi ở đông bắc Á nằm ở phía bên kia Alaska cách eo biển Bering.

image050

Image copyright TeleGeography

Mạng lưới và kết nối

Bản đồ hệ thống các đường tàu điện ngầm ở London của Harry Beck vào năm 1933, trong khi đó, lại là sự thể hiện tinh túy xu hướng sáng tạo hiện đại ở nước Anh vào đầu thế kỷ 20.

Đó cũng là lúc mà công ty Ordnance Survey vốn bảo thủ bắt đầu cải tiến.

“Chỉ cho đến giai đoạn giữa các cuộc thế chiến vào nửa đầu thế kỷ 20 thì công ty OS mới thật sự có chỗ đứng vững chắc trong tâm tưởng và sự yêu mến của công chúng,” Rachel Hewitt, tác giả của cuốn sách ‘Map of a Nation: A Biography of the Ordnance Survey’, cho biết.

“Đó là do họ đã sản xuất những tấm bản đồ bằng giấy có hình thức đẹp và dễ dàng mang đi được và những tấm bản đồ này đã đánh vào tâm lý muốn khám phá cảnh quan thiên nhiên của nước Anh.”

Ngày nay, các nhà làm bản đồ năng động trở nên ít quan tâm hơn đến khoảng cách và chất liệu: thay vào đó, họ ghi lại các mạng lưới và sự kết nối, trong đó có sự sử dụng các mạng xã hội như Twitter và Facebook trên toàn cầu theo thời gian thực, thay đổi theo từng giây.

image055

Image copyright Getty

Như vậy, cũng giống như rất nhiều những bản đồ đi trước, những tấm bản đồ này thể hiện mối quan tâm của thời đại sản xuất ra nó – đó là ‘Kỷ nguyên Thông tin’.

Đôi khi cách nhìn thiên lệch của các bản đồ là chủ đề mà các nghệ sỹ hay đả kích.

Bản đồ ‘Thế giới nhìn từ Đại lộ số 9’ của Saul Steinberg xuất hiện trên trang bìa của tạp chí the New Yorker hồi năm 1976 là một bản đồ tai tiếng khi Manhattan được khắc họa đậm nét một cách vô lý ở phía trước trong khi ở phía sau, bao gồm một vùng đất rộng lớn từ sông Hudson về phía tây cho đến Thái Bình Dương, thì lại rất sơ sài.

Chẳng hạn như Canada và Mexico lại chẳng là gì ngoài những khoảng trống nhỏ xíu nằm về bên phải và bên trái.

Steinberg đã đùa cợt về tầm nhìn cá nhân của chúng ta đối với thế giới nhỏ hẹp như thế nào.

Nhiều chuyên gia đồng ý rằng chúng ta đang sống trong thời đại hoàng kim của bản đồ. “Tấm bản đồ mà tôi thích nhất là những bản đồ do dự án Human Connectome sản xuất – chúng thể hiện chất trắng trong não bộ chúng ta,” ông John Hessler, một chuyên gia về bản đồ hiện đại tại Thư viện Quốc hội ở Washington, DC, nói.

“Đó là những xa lộ và những đường dây điện kết nối những phần chất xám vốn giúp chúng ta suy nghĩ và hành động. Đối với tôi, đây là giới hạn cuối cùng của việc làm bản đồ – tức là vẽ bản đồ của chính chúng ta – một đối tượng không giống như bất kỳ đối tượng nào khác trong lịch sử.”/

BBC 18 tháng 11 2015

Bản tiếng Anh bài này đã đăng trên BBC Culture.

18 Tháng Chín 2014(Xem: 3459)
Những người thợ mỏ ở Nam Phi vừa tìm được viên kim cương 232 carat mà các chuyên gia cho biết có thể trị giá lên tới 15 triệu USD. Công ty Petra Diamonds có trụ sở ở London cho biết viên kim cương được tìm thấy ở mỏ Cullinan của công ty này ở vùng đông bắc Pretoria.
09 Tháng Chín 2014(Xem: 4256)
Khoảng 77 triệu năm sau khi bị chôn vùi trong một trận lũ quét, một trong những sinh vật to lớn nhất từng sống trên trái đất đã được các nhà khoa học tại Đại học Drexel ở thành phố Philadelphia (Mỹ) tìm thấy.
10 Tháng Tám 2014(Xem: 4086)
Với những bằng chứng hóa thạch mới nhất và công cụ phân tích được cải tiến, một nhóm các nhà khoa học đã đạt được đồng thuận về nguyên nhân khiến khủng long bị diệt vong. "Một tiểu hành tinh khiến chúng diệt vong, nhưng có lẽ nó đâm xuống vào thời điểm đặc biệt xấu," nhà cổ sinh vật học Steve Brusatte thuộc Đại học Edinburgh, trưởng nhóm nghiên cứu, cho biết.
04 Tháng Tám 2014(Xem: 3627)
Bưu điện Hoa Nam ngày 3/8 dẫn lời các học giả Trung Quốc, Philippines và Đài Loan nhận định rằng, nguy cơ của 1 cơn sóng thần rất lớn ở Biển Đông đang bị các bên liên quan đánh giá thấp, thậm chí bỏ qua do những tranh chấp về chủ quyền và hàng hải trong khu vực.
21 Tháng Bảy 2014(Xem: 3509)
Tổng thống Richard Nixon chào đón các phi hành gia trở về. Từ trái: Neil Armstrong, Michael Collins và Edwin "Buzz" Aldrin.
29 Tháng Sáu 2014(Xem: 3501)
Sức ép của các láng giềng Thái Lan, Cam Bốt và Việt Nam như đã có hiệu quả. Nhân cuộc họp vào hôm qua 26/06/2014 tại Bangkok của Ủy hội sông Mêkông, Lào đã tuyên bố sẽ thực hiện thủ tục tham khảo ý kiến các láng giềng đối với dự án đập thủy điện Don Sahong mà họ muốn xây dựng trên sông Cửu Long.
20 Tháng Sáu 2014(Xem: 3742)
Hai con hổ bị vứt khỏi xe tải đã hồi tỉnh và rất hung dữ Bốn ngày sau khi bị những người đi trên chiếc xe tải lạ vứt lại trong đêm, hai cá thể hổ Đông Dương mới hết thuốc mê và ăn uống trở lại, chúng tỏ ra rất hung dữ.
06 Tháng Ba 2014(Xem: 3679)
Trong thời gian gần đây, tốc độ Bắc Cực tan băng hết sức nhanh chóng khiến lục địa trắng với nhiều tài nguyên dưới lòng biển trở nên mảnh đất thèm muốn đối với nhiều quốc gia, nhiều tập đoàn công nghiệp. Tuy nhiên, việc Bắc Cực tan băng nhanh chóng cũng mở ra một cơ hội chưa từng có cho sự phát triển của nhiều loại vi trùng nguy hiểm cho tính mạng của các loài động vật biển và có thể cho cả con người.
20 Tháng Hai 2014(Xem: 3452)
Thành phố Mỹ Chicago đã phải hứng chịu bão tuyết và gió lạnh vào đầu năm 2014 khiến cho nước cũng phải đóng băng.
09 Tháng Giêng 2014(Xem: 3728)
Núi lửa Sinabung tại Indonesia phun những đám mây khí nóng và tro bụi vào không khí trên đảo Sumatra ngày hôm nay làm hàng chục ngàn người phải sơ tán.
19 Tháng Mười Hai 2013(Xem: 3700)
Chính tại đây, chính quyền Việt Nam có kế hoạch xây dựng nhiều nhà máy điện hạt nhân trong thời gian hơn hai thập niên tới, trong đó hai nhà máy hạt nhân đầu tiên tại Ninh Thuận dự kiến sẽ được khởi công vào năm 2014. Dự án hạt nhân tại miền Trung Việt Nam gây nhiều lo ngại trong giới chuyên gia, trí thức và dân chúng.
09 Tháng Mười Hai 2013(Xem: 3473)
Nếu mọi việc tốt đẹp thì năm ngày nữa « Thỏ Ngọc » của Trung Quốc sẽ đáp xuống mặt trăng, chậm hơn Mỹ Nga khoảng 40 năm. Phi thuyền Hằng Nga số 3 củaTrung Quốc đã được phóng đi vào sáng hôm nay mang theo xe thám hiểm địa hình tự động được đặt tên là « Ngọc Thố » phân tích địa chất và gửi hình ảnh ba chiều về trái đất từ khu vực « cầu vòng » còn bí ẩn.
14 Tháng Mười 2013(Xem: 3205)
Công ty Mars-One của Hà Lan cho biết, có hơn 200 ngàn người, thuộc 140 quốc gia, đăng ký lên sao Hỏa, chấp nhận một đi không trở lại và sống những ngày còn lại của mình trên hành tinh này.
23 Tháng Chín 2013(Xem: 3414)
Hơn 200,000 người từ khắp thế giới đã đăng ký xin trở thành những người lập cư đầu tiên trên sao Hỏa, theo Mars One, một tổ chức phi lợi nhuận nói rằng họ sẽ thành lập một khu định cư vĩnh viễn cho người trên hành tinh đỏ vào năm 2023.
26 Tháng Sáu 2013(Xem: 3684)
''Hướng tới vô tận'': Cuốn sách mới của nhà thiên văn Trịnh Xuân Thuận
16 Tháng Năm 2013(Xem: 3338)
Thượng tuần tháng 06/2012, nhà vật lý thiên văn Trịnh Xuân Thuận đã từ Mỹ đến Paris nhận Giải thưởng Prix Mondial Cino Del Duca do giới Hàn lâm Pháp trao tặng. Trước đó, ông đã ghé Làng Mai - miền tây nam nước Pháp - thuyết trình về Khoa học và Phật giáo, đồng thời đối thoại với Thiền sư Nhất Hạnh về cái nhìn của đạo Phật đối với khoa học.